ADMONITIONES [Adm]

[Cap. I: De corpore Domini]

¹Dicit Dominus Jesus discipulis suis: Ego sum via, veritas et vita; nemo venit ad Patrem nisi per me. ²Si cognosceretis me, et Patrem meum utique cognosceretis; et amodo cognoscetis eum et vidistis eum. ³Dicit ei Philippus: Domine, ostende nobis Patrem et sufficit nobis. ⁴Dicit ei Jesus: Tanto tempore vobiscum sum et non cognovistis me? Philippe, qui videt me, videt et Patrem (Joa 14,6-9) meum. ⁵Pater lucem habitat inaccessibilem (cfr. 1 Tim 6,16), et spiritus est Deus (Joa 4,24), et Deum nemo vidit unquam (Joa 1,18). ⁶Ideo nonnisi in spiritu videri potest, quia spiritus est qui vivificat; caro non prodest quidquam (Joa 6,64). ⁷Sed nec filius in eo, quod aequalis est Patri, videtur ab aliquo aliter quam Pater, aliter quam Spiritus Sanctus. ⁸Unde omnes qui viderunt Dominum Jesum secundum humanitatem et non viderunt et crediderunt secundum spiritum et divinitatem, ipsum esse verum Filium Dei, damnati sunt. ⁹Ita et modo omnes qui vident sacramentum, quod sanctificatur per verba Domini super altare per manum sacerdotis in forma panis et vini, et non vident et credunt secundum spiritum et divinitatem, quod sit veraciter sanctissimum corpus et sanguis Domini nostri Jesu Christi, damnati sunt, ¹⁰ipso Altissimo attestante, qui ait: Hoc est corpus meum et sanguis mei novi testamenti [qui pro multis effundetur] (cfr. Mc 14,22.24); ¹¹et: Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, habet vitam aeternam (cfr. Joa 6,55). ¹²Unde spiritus Domini, qui habitat in fidelibus suis, ille est qui recipit sanctissimum corpus et sanguinem Domini. ¹³Omnes alii, qui non habent de eodem spiritu et praesumunt recipere eum, iudicium sibi manducant et bibunt (cfr. 1 Cor 11,29).

¹⁴Unde: Filii hominum, usquequo gravi corde? (Ps 4,3). ¹⁵Ut quid non cognoscitis veritatem et creditis in Filium Dei (cfr. Joa 9,35)? ¹⁶Ecce, quotidie humiliat se (cfr. Phil 2,8), sicut quando a regalibus sedibus (Sap 18,15) venit in uterum Virginis; ¹⁷quotidie venit ad nos ipse humilis apparens; ¹⁸quotidie descendit de sinu Patris (cfr. Joa 1,18) super altare in manibus sacerdotis. ¹⁹Et sicut sanctis apostolis in vera carne, ita et modo se nobis ostendit in sacro pane. ²⁰Et sicut ipsi intuitu carnis suae tantum eius carnem videbant, sed ipsum Deum esse credebant oculis spiritualibus contemplantes, ²¹sic et nos videntes panem et vinum oculis corporeis videamus et credamus firmiter, eius sanctissimum corpus et sanguinem vivum esse et verum. ²²Et tali modo semper est Dominus cum fidelibus suis, sicut ipse dicit: Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (cfr. Mt 28,20).

[Cap. II: De malo propriae voluntatis]

¹Dixit Dominus ad Adam: De omni ligno comede, de ligno autem scientiae boni et mali non comedas (cfr. Gen 2,16.17). ²De omni ligno paradisi poterat comedere, quia, dum non venit contra obedientiam, non peccavit. ³Ille enim comedit de ligno scientiae boni, qui sibi suam voluntatem appropriat et se exaltat de bonis, quae Dominus dicit et operatur in ipso; ⁴et sic per suggestionem diaboli et transgressionem mandati factum est pomum scientiae mali. ⁵Unde oportet, quod sustineat poenam.

[Cap. III: De perfecta obedientia]

¹Dicit Dominus in Evangelio: Qui non renuntiaverit omnibus, quae possidet, non potest meus esse discipulus (Lc 14,33); ²et: Qui voluerit animam suam salvam facere perdet illam (Lc 9,24). ³Ille homo relinquit omnia, quae possidet, et perdit corpus suum, qui se ipsum totum praebet ad obedientiam in manibus sui praelati. ⁴Et quidquid facit et dicit, quod ipse sciat, quod non sit contra voluntatem eius, dum bonum sit quod facit, vera obedientia est. ⁵Et si quando subditus videat meliora et utiliora animae suae quam ea, quae sibi praelatus praecipiat, sua voluntarie Deo sacrificet; quae autem sunt praelati, opere studeat adimplere. ⁶Nam haec est caritativa obedientia (cfr. 1 Petr 1,22), quia Deo et proximo satisfacit.

⁷Si vero praelatus aliquid contra animam suam praecipiat, licet ei non obediat, tamen ipsum non dimittat. ⁸Et si ab aliquibus persecutionem inde sustinuerit, magis eos diligat propter Deum. ⁹Nam qui prius persecutionem sustinet, quam velit a suis fratribus separari, vere permanet in perfecta obedientia, quia ponit animam suam (cfr. Joa 15,13) pro fratribus suis. ¹⁰Sunt enim multi religiosi, qui sub specie meliora videndi quam quae sui praelati praecipiunt, retro aspiciunt (cfr. Lc 9,62) et ad vomitum propriae voluntatis redeunt (cfr. Prov 26,11; 2 Petr 2,22); ¹¹hi homicidae sunt et propter mala sua exempla multas animas perdere faciunt.

[Cap. IV: Ut nemo appropriet sibi praelationem]

¹Non veni ministrari, sed ministrare (cfr. Mt 20,28), dicit Dominus. ²Illi qui sunt super alios constituti, tantum de illa praelatione glorientur, quantum si essent in abluendi fratrum pedes officio deputati. ³Et quanto magis turbantur de ablata sibi praelatione quam de pedum officio, tanto magis sibi loculos ad periculum animae componunt (cfr. Joa 12,6).

[Cap. V: Ut nemo superbiat,

sed glorietur in cruce Domini]

¹Attende, o homo, in quanta excellentia posuerit te Dominus Deus, quia creavit et formavit te ad imaginem dilecti Filii sui secundum corpus et similitudinem (cfr. Gen 1,26) secundum spiritum. ²Et omnes creaturae, quae sub caelo sunt, secundum se serviunt, cognoscunt et obediunt Creatori suo melius quam tu. ³Et etiam daemones non crucifixerunt eum, sed tu cum ipsis crucifixisti eum et adhuc crucifigis delectando in vitiis et peccatis. ⁴Unde ergo potes gloriari? ⁵Nam si tantum esses subtilis et sapiens quod omnem scientiam (cfr. 1 Cor 13,2) haberes et scires interpretari omnia genera linguarum (cfr. 1 Cor 12,28) et subtiliter de caelestibus rebus perscrutari, in omnibus his non potes gloriari; ⁶quia unus daemon scivit de caelestibus et modo scit de terrenis plus quam omnes homines, licet aliquis fuerit, qui summae sapientiae cognitionem a Domino receperit specialem. ⁷Similiter et si esses pulchrior et ditior omnibus et etiam si faceres mirabilia, ut daemones fugares, omnia ista tibi sunt contraria et nihil ad te pertinet et in his nil potes gloriari; ⁸sed in hoc possumus gloriari in infirmitatibus nostris (cfr. 2 Cor 12,5) et baiulare quotidie sanctam crucem Domini nostri Jesu Christi (cfr. Lc 14,27).

[Cap. VI: De imitatione Domini]

¹Attendamus, omnes fratres, bonum pastorem, qui pro ovibus suis salvandis crucis sustinuit passionem. ²Oves Domini secutae fuerunt eum in tribulatione et persecutione, verecundia et fame, in infirmitate et tentatione et ceteris aliis; et de his receperunt a Domino vitam sempiternam. ³Unde magna verecundia est nobis servis Dei, quod sancti fecerunt opera et nos recitando ea volumus recipere gloriam et honorem.

[Cap. VII: Ut bona operatio sequatur scientiam]

¹Dicit apostolus: Littera occidit, spiritus autem vivificat (2 Cor 3,6). ²Illi sunt mortui a littera, qui tantum sola verba cupiunt scire, ut sapientiores teneantur inter alios et possint acquirere magnas divitias dantes consanguineis et amicis. ³Et illi religiosi sunt mortui a littera, qui spiritum divinae litterae nolunt sequi, sed solum verba magis cupiunt scire et aliis interpretari. ⁴Et illi sunt vivificati a spiritu divinae litterae, qui omnem litteram, quam sciunt et cupiunt scire, non attribuunt corpori, sed verbo et exemplo reddunt ea altissimo Domino Deo, cuius est omne bonum.

[Cap. VIII: De peccato invidiae vitando]

¹Ait apostolus: Nemo potest dicere: Dominus Jesus, nisi in Spiritu Sancto (1 Cor 12,3); ²et: Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum (Rom 3,12). ³Quicumque ergo invidet fratri suo de bono, quod Dominus dicit et facit in ipso, pertinet ad peccatum blasphemiae, quia ipsi Altissimo invidet (cfr. Mt 20,15), qui dicit et facit omne bonum.

[Cap. IX: De dilectione]

¹Dicit Dominus: Diligite inimicos vestros [benefacite his qui oderunt vos, et orate pro persequentibus et calumniantibus vos] (Mt 5,44). ²Ille enim veraciter diligit inimicum suum, qui non dolet de iniuria, quam sibi facit, ³sed de peccato animae suae uritur propter amorem Dei. ⁴Et ostendat ei ex operibus dilectionem.

[Cap. X: De castigatione corporis]

¹Multi sunt, qui dum peccant vel iniuriam recipiunt, saepe inculpant inimicum vel proximum. ²Sed non est ita: quia unusquisque in sua potestate habet inimicum, videlicet corpus, per quod peccat. ³Unde beatus ille servus (Mt 24,46), qui talem inimicum traditum in sua potestate semper captum tenuerit et sapienter se ab ipso custodierit; ⁴quia dum hoc fecerit, nullus alius inimicus visibilis vel invisibilis ei nocere poterit.

[Cap. XI: Ut nemo corrumpatur malo alterius]

¹Servo Dei nulla res displicere debet praeter peccatum. ²Et quocumque modo aliqua persona peccaret, et propter hoc servus Dei non ex caritate turbaretur et irasceretur, thesaurizat sibi culpam (cfr. Rom 2,5). ³Ille servus Dei, qui non irascitur neque conturbat se pro aliquo recte vivit sine proprio. ⁴Et beatus est, qui non remanet sibi aliquid reddens quae sunt caesaris caesari, et quae sunt Dei Deo (Mt 22,21).

[Cap. XII: De cognoscendo spiritu Domini]

¹Sic potest cognosci servus Dei, si habet de spiritu Domini: ²cum Dominus operaretur per ipsum aliquod bonum, si caro eius non inde se exaltaret, quia semper est contraria omni bono, ³sed si magis ante oculos se haberet viliorem et omnibus aliis hominibus minorem se existimaret.

[Cap. XIII: De patientia]

¹Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Mt 5,9). Non potest cognoscere servus Dei, quantam habeat patientiam et humilitatem in se, dum satisfactum est sibi. ²Cum autem venerit tempus, quod illi qui deberent sibi satisfacere, faciunt sibi contrarium, quantam ibi patientiam et humilitatem tantam habet et non plus.

[Cap. XIV: De paupertate spiritus]

¹Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum caelorum (Mt 5,3). ²Multi sunt, qui orationibus et officiis insistentes multas abstinentias et afflictiones in suis corporibus faciunt, ³sed de solo verbo, quod videtur esse iniuria suorum corporum vel de aliqua re, quae sibi auferretur, scandalizati continuo perturbantur. ⁴Hi non sunt pauperes spiritu; quia qui vere pauper est spiritu, se ipsum odit et eos diligit qui eum percutiunt in maxilla (cfr. Mt 5,39).

[Cap. XV: De pace]

¹Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Mt 5,9). ²Illi sunt vere pacifici, qui de omnibus, quae in hoc saeculo patiuntur, propter amorem Domini nostri Jesu Christi in animo et corpore pacem servant.

[Cap. XVI: De munditia cordis]

¹Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (Mt 5,8). ²Vere mundo corde sunt qui terrena despiciunt, caelestia quaerunt et semper adorare et videre Dominum Deum vivum et verum mundo corde et animo non desistunt.

[Cap. XVII: De humili servo Dei]

¹Beatus ille servus (Mt 24,46), qui non magis se exaltat de bono, quod Dominus dicit et operatur per ipsum, quam quod dicit et operatur per alium. ²Peccat homo, qui magis vult recipere a proximo suo, quam non vult dare de se Domino Deo.

[Cap. XVIII: De compassione proximi]

¹Beatus homo, qui sustinet proximum suum secundum suam fragilitatem in eo, quod vellet sustineri ab ipso, si in consimili casu esset (cfr. Gal 6,2; Mt 7,12). ²Beatus servus, qui omnia bona reddit Domino Deo, quia qui sibi aliquid retinuerit abscondit in se pecuniam Domini Dei sui (Mt 25,18) et quod putabat habere, auferetur ab eo (Lc 8,18).

[Cap. XIX: De humili servo Dei]

¹Beatus servus, qui non tenet se meliorem, quando magnificatur et exaltatur ab hominibus, sicuti quando tenetur vilis, simplex et despectus, ²quia quantum est homo coram Deo, tantum est et non plus. ³Vae illi religioso, qui ab aliis positus est in alto et per suam voluntatem non vult descendere. ⁴Et beatus ille servus (Mt 24,46), qui non per suam voluntatem ponitur in alto et semper desiderat esse sub pedibus aliorum.

[Cap. XX: De bono et vano religioso]

¹Beatus ille religiosus, qui non habet iucunditatem et laetitiam nisi in sanctissimis eloquiis et operibus Domini ²et cum his producit homines ad amorem Dei cum gaudio et laetitia (cfr. Ps 50,10). ³Vae illi religioso, qui delectat se in verbis otiosis et vanis et cum his producit homines ad risum.

[Cap. XXI: De inani et loquaci religioso]

¹Beatus servus, qui quando loquitur, sub specie mercedis omnia sua non manifestat et non est velox ad loquendum (cfr. Prov 29,20), sed sapienter providet, quae debet loqui et respondere. ²Vae illi religioso, qui bona, quae Dominus sibi ostendit, non retinet in corde suo (cfr. Lc 2,19.51) et aliis non ostendit per operationem, sed sub specie mercedis magis hominibus verbis cupit ostendere. ³Ipse recipit mercedem suam (cfr. Mt. 6,2.16) et audientes parum fructum reportant.

[Cap. XXII: De correctione]

¹Beatus servus, qui disciplinam, accusationem et reprehensionem ita patienter ab aliquo sustineret sicut a semetipso. ²Beatus servus, qui reprehensus benigne acquiescit, verecunde obtemperat, humiliter confitetur et libenter satisfacit. ³Beatus servus, qui non est velox ad se excusandum et humiliter sustinet verecundiam et reprehensionem de peccato, ubi non commisit culpam.

[Cap. XXIII: De humilitate]

¹Beatus servus, qui ita inventus est humilis inter subditos suos, sicuti quando esset inter dominos suos. ²Beatus servus, qui semper permanet sub virga correctionis. ³Fidelis et prudens servus est (cfr. Mt 24,45), qui in omnibus suis offensis non tardat interius punire per contritionem et exterius per confessionem et operis satisfactionem.

[Cap. XXIV: De vera dilectione]

Beatus servus, qui tantum diligeret fratrem suum, quando est infirmus, quod non potest ei satisfacere, quantum quando est sanus, qui potest ei satisfacere.

[Cap. XXV: Item de eodem]

Beatus servus, qui tantum diligeret et timeret fratrem suum, cum esset longe ab ipso, sicuti quando esset cum eo, et non diceret aliquid post ipsum, quod cum caritate non posset dicere coram ipso.

[Cap. XXVI: Ut servi Dei honorent clericos]

¹Beatus servus, qui portat fidem in clericis, qui vivunt recte secundum formam Ecclesiae Romanae. ²Et vae illis qui ipsos despiciunt; licet enim sint peccatores, tamen nullus debet eos iudicare, quia ipse solus Dominus reservat sibi ipsos ad iudicandum. ³Nam quantum est maior administratio eorum, quam habent de sanctissimo corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi, quod ipsi recipiunt et ipsi soli aliis ministrant, ⁴tantum plus peccatum habent, qui peccant in ipsis, quam in omnibus aliis hominibus istius mundi.

[Cap. XXVII: De virtute effugante vitio]

¹Ubi caritas est et sapientia, ibi nec timor nec ignorantia.

²Ubi est patientia et humilitas, ibi nec ira nec perturbatio.

³Ubi est paupertas cum laetitia, ibi nec cupiditas nec avaritia.

⁴Ubi est quies et meditatio, ibi neque sollicitudo neque vagatio.

⁵Ubi est timor Domini ad atrium suum custodiendum (cfr. Lc 11,21), ibi inimicus non potest habere locum ad ingrediendum.

⁶Ubi est misericordia et discretio, ibi nec superfluitas nec induratio.

[Cap. XXVIII: De abscondendo bono ne perdatur]

¹Beatus servus, qui thesaurizat in caelo (cfr. Mt 6,20) bona, quae Dominus sibi ostendit et sub specie mercedis non cupit manifestare hominibus, ²quia ipse altissimus manifestabit opera eius quibuscumque placuerit. ³Beatus servus, qui secreta Domini observat in corde suo (cfr. Lc 2,19.51).

«AUDITE, POVERELLE» [Audite]

¹Audite, poverelle dal Signór[e] vocáte,
ke de multe parte et provincie séte adunáte:
vivate sémpre en-veritáte,
ke en obediéntïa morïáte.

²Non guardate a la víta de-fóre,
ka quella dello spírito è-miglióre.
Io ve prégo per-grand'amóre
k'aiáte discrecïóne de le lemosene ke ve dà-el Segnór[e].

³Quelle ke sunt adgravate de ínfirmitáte
et l'altre ke per lor[o] s[u]ò ádfatigáte,
tutte quante lo sostengáte en-páce,

⁴Ka multo ve[n]deri[te] cara quésta fa[t]íga,
ka cascúna serà-regína en celo coronata cum la Vérgene María.

BENEDICTIO FRATRI BERNARDO DATA [BenBern]

¹Scribe, sicut dico tibi: ²Primus frater, quem dedit mihi Dominus, fuit frater Bernardus, et: qui primo incepit et complevit perfectissime perfectionem sancti evangelii distribuendo bona sua omnia pauperibus; ³propter quod et propter multas alias praerogativas teneor ipsum magis diligere quam aliquem fratrem totius religionis. ⁴Unde volo et praecipio, sicut possum, quod, quicumque fuerit generalis minister, ipsum diligat et honoret tamquam me ipsum, ⁵et etiam alii ministri provinciales et fratres totius religionis ipsum teneant vice mea.

BENEDICTIO S. CLARAE ET EIUS SORORIBUS IN SCIPTIS MISSA [BenCl]

¹...ad consolandam ipsam scripsit ei per litteram ²suam benedictionem ac etiam absolvit ipsam ab omni defectu, si quem habuisset, in eius mandatis et voluntatibus et mandatis et voluntatibus Filii Dei.

BENEDICTIO FRATRI LEONI DATA [BenLeo]

¹Benedicat tibi Dominus et custodiat te; ostendat faciem suam tibi et misereatur tui. ²Convertat vultum suum ad te et det tibi pacem (Num 6,24-26). ³Dominus benedicat, frater Leo, te (cfr. Num 6,27b).

CANTICUM FRATRIS SOLIS [CantSol]
vel
LAUDES CREATURARUM

¹Altissimu onnipotente bon signore,
tue so le laude, la gloria e l'onore et onne benedictione.

²Ad te solo, altissimo, se konfano,
et nullu homo ene dignu te mentovare.

³Laudato sie, mi signore, cun tucte le tue creature,
spetialmente messor lo frate sole,

⁴Et ellu è bellu e radiante con grande splendore,
de te, altissimo, porta significatione.

⁵Laudato si, mi signore, per sora luna e le stelle,
in celu l'ài formate clarite et pretiose et belle.

⁶Laudato si, mi signore, per frate vento,
et per aere et nubilo et sereno et onne tempo,
per lo quale a le tue creature dai sustentamento.

⁷Laudato si, mi signore, per sor aqua,
la quale è multo utile et humile et pretiosa et casta.

⁸Laudato si, mi signore, per frate focu,
per lo quale enn'allumini la nocte,
ed ello è bello et iocundo et robustoso et forte.

⁹Laudato si, mi signore, per sora nostra matre terra,
la quale ne sustenta et governa,
et produce diversi fructi con coloriti flori et herba.

¹⁰Laudato si, mi signore, per quelli ke perdonano per lo tuo amore,
et sostengo infirmitate et tribulatione.

¹¹Beati quelli ke 'l sosterrano in pace,
ka da te, altissimo, sirano incoronati.

¹²Laudato si, mi signore, per sora nostra morte corporale,
da la quale nullu homo vivente po' skappare.

¹³Guai a quelli, ke morrano ne le peccata mortali:
beati quelli ke trovarà ne le tue sanctissime voluntati,
ka la morte secunda nol farrà male.

¹⁴Laudate et benedicete mi signore,
et rengratiate et serviateli cun grande humilitate.

EPISTOLA AD SANCTUM ANTONIUM [EpAnt]

¹Fratri Antonio episcopo meo frater Franciscus salutem. ²Placet mihi quod sacram theologiam legas fratribus, dummodo inter huius studium orationis et devotionis spiritum non exstinguas, sicut in regula continetur.

EPISTOLA CIVIBUS BONONIENSIBUS SCRIPTA [EpBon]

Dixit etiam [scl. fr. Martinus de Bartona] quod frater quidam, qui stetit in oratione Brixiae in die Natali Domini, in terrae motu, quem praedixerat sanctus Franciscus et per omnes scholas Bononiae per fratres praedicari fecerat, per litteram, in qua fuit falsum Latinum, et ecclesia corruit, sub ruina lapidum illaesus inventus est.

EPISTOLA S. CLARAE DE IEIUNIO SCRIPTA [EpCl]

¹Super his autem, quae me iam tibi reserare mandasti, quae scilicet essent festa, quae forte ut te opinor aliquatenus aestimasse in varietate ciborum gloriosissimus pater noster sanctus Franciscus nos celebrare specialiter monuisset, caritati tuae duxi respondendum: ²Noverit quidem tua prudentia, quod praeter debiles et infirmas, quibus de quibuscumque cibariis omnem discretionem quam possemus facere nos monuit et mandavit, nulla nostrum sana et valida nisi cibaria quadragesimalia tantum, tam in diebus ferialibus quam festivis, manducare deberet, die quolibet ieiunando exceptis diebus dominicis et Natalis Domini, in quibus bis in die comedere deberemus. ³Et in diebus quoque Jovis solitis temporibus pro voluntate cuiuslibet, ut quae scilicet nollet, ieiunare non teneretur. ⁴Nos tamen sanae ieiunamus cotidie praeter dies dominicos et Natalis. ⁵In omni vero Pascha, ut scriptum beati Francisci dicit, et festivitatibus sanctae Mariae ac sanctorum Apostolorum ieiunare etiam non tenemur, nisi haec festa in sexta feria evenirent; ⁶et sicut praedictum est, semper, quae sanae sumus et validae, cibaria quadragesimalia manducamus.

EPISTOLA AD CLERICOS I [EpCler1]
(Recensio prior)

¹Attendamus, omnes clerici, magnum peccatum et ignorantiam, quam quidam habent super sanctissimum corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi et sacratissima nomina et verba eius scripta, quae sanctificant corpus. ²Scimus, quia non potest esse corpus, nisi prius sanctificetur a verbo. ³Nihil enim habemus et videmus corporaliter in hoc saeculo de ipso Altissimo nisi corpus et sanguinem, nomina et verba, per quae facti sumus et redempti de morte ad vitam (1 Joa 3,14). ⁴Omnes autem illi qui ministrant tam sanctissima mysteria, considerent intra se, maxime hi qui illicite ministrant, quam viles sint calices, corporales et linteamina, ubi sacrificatur corpus et sanguis eiusdem. ⁵Et a multis in locis vilibus collocatur et relinquitur, miserabiliter portatur et indigne sumitur et indiscrete aliis ministratur. ⁶Nomina etiam et verba eius scripta aliquando pedibus conculcantur; ⁷quia animalis homo non percipit ea quae Dei sunt (1 Cor 2,14). ⁸Non movemur de his omnibus pietate, cum ipse pius Dominus in manibus nostris se praebeat et eum tractemus et sumamus quotidie per os nostrum? ⁹An ignoramus, quia venire debemus in manus eius? ¹⁰Igitur de his omnibus et aliis cito et firmiter emendemus; ¹¹et ubicumque fuerit sanctissimum corpus Domini nostri Jesu Christi illicite collocatum et relictum, removeatur de loco illo et in loco pretioso ponatur et consignetur. ¹²Similiter nomina et verba Domini scripta, ubicumque inveniantur in locis immundis, colligantur et in loco honesto debeant collocari. ¹³Haec omnia usque in finem universi clerici tenentur super omnia observare. ¹⁴Et qui hoc non fecerint, sciant se debere coram Domino nostro Jesu Christo in die iudicii reddere rationem (cfr. Mt 12,36). ¹⁵Hoc scriptum, ut melius debeat observari, sciant se benedictos a Domino Deo, qui illud fecerint exemplari.

EPISTOLA AD CLERICOS II [EpCler2]
(Recensio posterior)

¹Attendamus, omnes clerici, magmum peccatum et ignorantiam, quam quidam habent super sanctissimum corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi et sacratissima nomina et verba eius scripta, quae sanctificant corpus. ²Scimus, quia non potest esse corpus, nisi prius sanctificetur a verbo. ³Nihil enim habemus et videmus corporaliter in hoc saeculo de ipso Altissimo, nisi corpus et sanguinem, nomina et verba, per quae facti sumus et redempti de morte ad vitam (1 Joa 3,14). ⁴Omnes autem illi qui ministrant tam sanctissima ministeria, considerent intra se, maxime hi qui indiscrete ministrant, quam viles sint calices, corporalia et linteamina, ubi sacrificatur corpus et sanguis Domini nostri. ⁵Et a multis in locis vilibus relinquitur, miserabiliter portatur et indigne sumitur et indiscrete aliis ministratur. ⁶Nomina etiam et verba eius scripta aliquando pedibus conculcantur; ⁷quia animalis homo non percipit ea quae Dei sunt (1 Cor 2,14). ⁸Non movemur de his omnibus pietate, cum ipse pius Dominus in manibus nostris se praebeat et eum tractemus et sumamus quotidie per os nostrum? ⁹An ignoramus, quia debemus venire in manus eius? ¹⁰Igitur de his omnibus et aliis cito et firmiter emendemus; ¹¹et ubicumque fuerit sanctissimum corpus Domini nostri Jesu Christi illicite collocatum et relictum, removeatur de loco illo et in loco pretioso ponatur et consignetur. ¹²Similiter nomina et verba Domini scripta, ubicumque inveniantur in locis immundis, colligantur et in loco honesto debeant collocari. ¹³Et scimus, quia haec omnia tenemur super omnia observare secundum praecepta Domimi et constitutiones sanctae matris Ecclesiae. ¹⁴Et qui hoc non fecerit, sciat, se coram Domino nostro Jesu Christo in die iudicii reddere rationem (cfr. Mt 12,36). ¹⁵Hoc scriptum, ut melius debeat observari, sciant se benedictos a Domino Deo, qui ipsum fecerint exemplari.

EPISTOLA AD CUSTODES I [EpCust1]

¹Universis custodibus fratrum minorum, ad quos litterae istae pervenerint, frater Franciscus in Domino Deo vester servus et parvulus, salutem cum novis signis caeli et terrae, quae magna et excellentissima sunt apud Deum et a multis religiosis et aliis hominibus minima reputantur.

²Rogo vos plus quam de me ipso, quatenus, cum decet et videritis expedire, clericis humiliter supplicetis, quod sanctissimum corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi et sancta nomina et verba eius scripta, quae sanctificant corpus, super omnia debeant venerari. ³Calices, corporalia, ornamenta altaris et omnia, quae pertinent ad sacrificium, pretiosa habere debeant. ⁴Et si in aliquo loco sanctissimum corpus Domini fuerit pauperrime collocatum, iuxta mandatum Ecclesiae in loco pretioso ab eis ponatur et consignetur et cum magna veneratione portetur et cum discretione aliis ministretur. ⁵Nomina etiam et verba Domini scripta, ubicumque inveniantur in locis immundis, colligantur et in loco honesto debeant collocari. ⁶Et in omni praedicatione, quam facitis, de poenitentia populum moneatis, et quod nemo potest salvari, nisi qui recipit sanctissimum corpus et sanguinem Domini (cfr. Joa 6,54). ⁷Et, quando a sacerdote sacrificatur super altare et in aliqua parte portatur, omnes gentes flexis genibus reddant laudes, gloriam et honorem Domino Deo vivo et vero. ⁸Et de laude eius ita omnibus gentibus annuntietis et praedicetis, ut omni hora et quando pulsantur campanae semper ab universo populo omnipotenti Deo laudes et gratiae referantur per totam terram.

⁹Et, ad quoscumque fratres meos custodes pervenerit hoc scriptum et exemplaverint et apud se habuerint et pro fratribus, qui habent officium praedicationis et custodiam fratrum, fecerint exemplari et omnia, quae continentur in hoc scripto, praedicaverint usque in finem, sciant se habere benedictionem Domini Dei et meam. ¹⁰Et ista sint eis per veram et sanctam obedientiam. Amen.

EPISTOLA AD CUSTODES II [EpCust2]

¹Universis custodibus fratrum minorum, ad quos istae litterae pervenerint, frater Franciscus, minimus servorum Dei salutem et sanctam pacem in Domino.

²Scitote, quod in conspectu Dei sunt quaedam res nimis altae et sublimes, quae aliquando reputantur inter homines pro vilibus et abiectis; ³et aliae sunt carae et spectabiles inter homines, quae coram Deo tenentur pro vilissimis et abiectis. ⁴Rogo vos coram Domino Deo nostro, quantum possum, quod litteras illas, quae tractant de sanctissimo corpore et sanguine Domini nostri, detis episcopis et aliis clericis; ⁵et memoria retineatis, quae super his vobis commendavimus. ⁶Aliarum litterarum, quas vobis mitto, ut eas detis potestatibus, consulibus et rectoribus, et in quibus continetur, ut publicentur per populos et plateas Dei laudes, facite statim multa exemplaria, ⁷et cum magna diligentia eas porrigite illis, quibus debeant dari.

EPISTOLA AD FIDELES I [EpFid1]
(Recensio prior)
(Exhortatio ad fratres et sorores de poenitentia)

In nomine Domini!

[Cap. I] De illis qui faciunt poenitentiam.

¹Omnes qui Dominum diligunt ex toto corde, ex tota anima et mente, ex tota virtute (cfr. Mc 12,30) et diligunt proximos suos sicut se ipsos (cfr. Mt 22,39), ²et odio habent corpora eorum cum vitiis et peccatis, ³et recipiunt corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi, ⁴et faciunt fructus dignos poenitentiae: ⁵O quam beati et benedicti sunt illi et illae, dum talia faciunt et in talibus perseverant, ⁶quia requiescet super eos spiritus Domini (cfr. Is 11,2) et faciet apud eos habitaculum et mansionem (cfr. Joa 14,23), ⁷et sunt filii patris caelestis (cfr. Mt 5,45), cuius opera faciunt et sunt sponsi, fratres et matres Domini nostri Jesu Christi (cfr. Mt 12,50). ⁸Sponsi sumus, quando Spiritu Sancto coniungitur fidelis anima Domino nostro Jesu Christo. ⁹Fratres ei sumus, quando facimus voluntatem patris qui in caelis est (Mt 12,50); ¹⁰matres, quando portamus eum in corde et corpore nostro (cfr. 1 Cor 6,20) per divinum amorem et puram et sinceram conscientiam; parturimus eum per sanctam operationem, quae lucere debet aliis in exemplum (cfr. Mt 5,16). ¹¹O quam gloriosum est, sanctum et magnum in caelis habere patrem! ¹²O quam sanctum, paraclitum, pulchrum et admirabilem talem habere sponsum! ¹³O quam sanctum et quam dilectum, beneplacitum, humilem, pacificum, dulcem, amabilem et super omnia desiderabilem habere talem fratrem et talem filium: Dominum nostrum Jesum Christum, qui posuit animam pro ovibus suis (cfr. Joa 10,15) et oravit patri dicens: ¹⁴Pater sancte, serva eos in nomine tuo (Joa 17,11), quos dedisti mihi in mundo; tui erant et mihi dedisti eos (Joa 17,6). ¹⁵Et verba, quae mihi dedisti, dedi eis, et ipsi acceperunt et crediderunt vere, quia a te exivi et cognoverunt, quia tu me misisti (Joa 17,8). ¹⁶Rogo pro eis et non pro mundo (cfr. Joa 17,9). ¹⁷Benedic et sanctifica (Joa 17,17) et pro eis sanctifico me ipsum (Joa 17,19). ¹⁸Non pro eis rogo tantum, sed pro eis qui credituri sunt per verbum illorum in me (Joa 17,20), ut sint sanctificati in unum (cfr. Joa 17,23) sicut et nos (Joa 17,11). ¹⁹Et volo, pater, ut ubi ego sum et illi sint mecum, ut videant claritatem meam (Joa 17,24) in regno tuo (Mt 20,21). Amen.

[Cap. II] De illis qui non agunt poenitentiam.

¹Omnes autem illi et illae, qui non sunt in poenitentia, ²et non recipiumt corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi, ³et operantur vitia et peccata et qui ambulant post malam concupiscentiam et mala desideria, carnis suae, ⁴et non observant, quae promiserunt Domino, ⁵et serviunt corporaliter mundo carnalibus desideriis et sollicitudinibus saeculi et curis huius vitae: ⁶Detenti a diabolo, cuius sunt filii et eius opera faciunt (cfr. Joa 8,41), ⁷caeci sunt, quia verum lumen non vident Dominum nostrum Jesum Christum. ⁸Sapientiam non habent spiritualem, quia non habent Filium Dei, qui est vera sapientia Patris, ⁹de quibus dicitur: Sapientia eorum deglutita est (Ps 106,27) et: Maledicti qui declinant a mandatis tuis (Ps 118,21). ¹⁰Vident et agnoscunt, sciunt et faciunt mala et ipsi scienter perdunt animas. ¹¹Videte, caeci, decepti ab inimicis vestris: a carne, mundo et diabolo; quia corpori dulce est facere peccatum et amarum est facere servire Deo; ¹²quia omnia vitia et peccata de corde hominum exeunt et procedunt, sicut dicit Dominus in Evangelio (cfr. Mc 7,21). ¹³Et nihil habetis in hoc saeculo neque in futuro. ¹⁴Et putatis diu possidere vanitates huius saeculi, sed decepti estis, quia veniet dies et hora, de quibus non cogitatis, nescitis et ignoratis; infirmatur corpus, mors appropinquat et sic moritur amara morte. ¹⁵Et ubicumque, quandocumque, qualitercumque moritur homo in criminali peccato sine poenitentia et satisfactione, si potest satisfacere et non satisfacit, diabolus rapit animam suam de corpore eius cum tanta angustia et tribulatione, quod nemo potest scire, nisi qui recipit. ¹⁶Et omnia talenta et potestatem et scientiam et sapientiam (2 Par 1,12), quae putabant habere, auferretur [!] ab eis (cfr. Lc 8,18; Mc 4,25). ¹⁷Et propinquis et amicis relinquunt et ipsi tulerunt et diviserunt substantiam eius et dixerunt postea: Maledicta sit anima sua, quia potuit plus dare nobis et acquirere quam non acquisivit. ¹⁸Corpus comedunt vermes, et ita perdiderunt corpus et animam in isto brevi saeculo et ibunt in inferno, ubi cruciabuntur sine fine.

¹⁹Omnes illos quibus litterae istae pervenerint, rogamus in caritate quae Deus est (cfr. 1 Joa 4,16), ut ista supradicta odorifera verba Domini nostri Jesu Christi cum divino amore benigne recipiant. ²⁰Et qui nesciunt legere, saepe legere faciant; ²¹et apud se retineant cum sancta operatione usque in finem, quia spiritus et vita sunt (Joa 6,64). ²²Et qui hoc non fecerint, tenebuntur reddere rationem in die iudicii (cfr. Mt 12,36) ante tribunal Domini nostri Jesu Christi (cfr. Rom 14,10).

EPISTOLA AD FIDELES II [EpFid2]
(Recensio posterior)

In nomine Domini Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen.

¹Universis christianis religiosis, clericis et laicis, masculis et feminis, omnibus qui habitant in universo mundo, frater Franciscus, eorum servus et subditus, obsequium cum reverentia, pacem veram de caelo et sinceram in Domino caritatem.

²Cum sim servus omnium, omnibus servire teneor et administrare odorifera verba Domini mei. ³Unde in mente considerans, quod, cum personaliter propter infirmitatem et debilitatem mei corporis non possim singulos visitare, proposui litteris praesentibus et nuntiis verba Domini nostri Jesu Christi, qui est Verbum Patris, vobis referre et verba Spiritus Sancti, quae spiritus et vita sunt (Joa 6,64).

⁴Istud Verbum Patris tam dignum, tam sanctum et gloriosum nuntiavit altissimus Pater de caelo per sanctum Gabrielem angelum suum in uterum sanctae et gloriosae virginis Mariae, ex cuius utero veram recepit carnem humanitatis et fragilitatis nostrae. ⁵Qui, cum dives esset (2 Cor 8,9) super omnia, voluit ipse in mundo cum beatissima Virgine, matre sua, eligere paupertatem. ⁶Et prope passionem celebravit pascha cum discipulis suis et accipiens panem gratias egit et benedixit et fregit dicens: Accipite et comedite, hoc est corpus meum (Mt 26,26). ⁷Et accipiens calicem dixit: Hic est sanguis meus novi testamenti, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum (Mt 26,27). ⁸Deinde oravit Patrem dicens: Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste (Mt 26,39). ⁹Et factus est sudor eius sicut guttae sanguinis decurrentis in terram (Lc 22,44). ¹⁰Posuit tamen voluntatem suam in voluntate Patris dicens: Pater, fiat voluntas tua (Mt 26,42); non sicut ego volo, sed sicut tu (Mt 26,39). ¹¹Cuius Patris talis fuit voluntas, ut filius eius benedictus et gloriosus, quem dedit nobis et natus fuit pro nobis, se ipsum per proprium sanguinem suum sacrificium et hostiam in ara crucis offerret; ¹²non propter se, per quem facta sunt omnia (cfr. Joa 1,3), sed pro peccatis nostris, ¹³relinquens nobis exemplum, ut sequamur vestigia eius (cfr. 1 Petr 2,21). ¹⁴Et vult ut omnes salvemur per eum et recipiamus ipsum puro corde et casto corpore nostro. ¹⁵Sed pauci sunt, qui velint eum recipere et salvi esse per eum, licet eius iugum suave sit et onus ipsius leve (cfr. Mt 11,30).

¹⁶Qui nolunt gustare, quam suavis sit Dominus (cfr. Ps 33,9) et diligunt tenebras magis quam lucem (Joa 3,19) nolentes adimplere mandata Dei, maledicti sunt; ¹⁷de quibus dicitur per prophetam: Maledicti qui declinant a mandatis tuis (Ps 118,21). ¹⁸Sed, o quam beati et benedicti sunt illi, qui Deum diligunt et faciunt, sicut dicit ipse Dominus in evangelio: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde et ex tota mente, et proximum tuum sicut te ipsum (Mt 22,37.39).

¹⁹Diligamus igitur Deum et adoremus eum puro corde et pura mente, quia ipse super omnia quaerens dixit: Veri adoratores adorabunt patrem in spiritu et veritate (Joa 4,23). ²⁰Omnes enim, qui adorant eum, in spiritu veritatis oportet eum adorare (cfr. Joa 4,24). ²¹Et dicamus ei laudes et orationes die ac nocte (Ps 31,4) dicendo: Pater noster, qui es in caelis (Mt 6,9), quia oportet nos semper orare et non deficere (Lc 18,1).

²²Debemus siquidem confiteri sacerdoti omnia peccata nostra; et recipiamus corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi ab eo. ²³Qui non manducat carnem suam et non bibit sanguinem suum (cfr. Joa 6,55.57), non potest introire in regnum Dei (Joa 3,5). ²⁴Digne tamen manducet et bibat, quia qui indigne recipit, iudicium sibi manducat et bibit, non diiudicans corpus Domini (1 Cor 11,29), id est non discernit. ²⁵Faciamus insuper fructus dignos poenitentiae (Lc 3,8). ²⁶Et diligamus proximos sicut nos ipsos (cfr. Mt 22,39). ²⁷Et si quis non vult eos amare sicut se ipsum, saltim non inferat eis mala, sed faciat bona.

²⁸Qui autem potestatem iudicandi alios receperunt, iudicium cum misericordia exerceant, sicut ipsi volunt a Domino misericordiam obtinere. ²⁹Iudicium enim sine misericordia erit illis qui non fecerint misericordiam (Jac 2,13). ³⁰Habeamus itaque caritatem et humilitatem; et faciamus eleemosynas, quia ipsa lavat animas a sordibus peccatorum (cfr. Tob 4,11; 12,9). ³¹Homines enim omnia perdunt, quae in hoc saeculo relinquunt; secum tamen portant caritatis mercedem et eleemosynas, quas fecerunt, de quibus habebunt a Domino praemium et dignam remunerationem.

³²Debemus etiam ieiunare et abstinere a vitiis et peccatis (cfr. Sir 3,32) et a superfluitate ciborum et potus et esse catholici. ³³Debemus etiam ecclesias visitare frequenter et venerari clericos et revereri, non tantum propter eos, si sint peccatores, sed propter officium et administrationem sanctissimi corporis et sanguinis Christi, quod sacrificant in altari et recipiunt et aliis administrant. ³⁴Et firmiter sciamus omnes, quia nemo salvari potest, nisi per sancta verba et sanguinem Domini nostri Jesu Christi, quae clerici dicunt, annuntiant et ministrant. ³⁵Et ipsi soli ministrare debent et non alii. ³⁶Specialiter autem religiosi, qui renuntiaverunt saeculo, tenentur, plura et maiora facere, sed ista non dimittere (cfr. Lc 11,42).

³⁷Debemus odio habere corpora nostra cum vitiis et peccatis, quia Dominus dicit in evangelio: Omnia mala, vitia et peccata a corde exeunt (Mt 15,18-19; Mc 7,23). ³⁸Debemus diligere inimicos nostros et benefacere his, qui nos odio habent (cfr. Mt 5,44; Lc 6,27). ³⁹Debemus observare praecepta et consilia Domini nostri Jesu Christi. ⁴⁰Debemus etiam nosmetipsos abnegare (cfr. Mt 16,24) et ponere corpora nostra sub iugo servitutis et sanctae obedientiae, sicut unusquisque promisit Domino. ⁴¹Et nullus homo teneatur ex obedientia obedire alicui in eo, ubi committitur delictum vel peccatum.

⁴²Cui autem obedientia commissa est et qui habetur maior sit sicut minor (Lc 22,26) et aliorum fratrum servus. ⁴³Et in singulos fratres suos misericordiam faciat et habeat, quam vellet sibi fieri, si in consimili casu esset (cfr. Mt 7,12). ⁴⁴Nec ex delicto fratris irascatur in fratrem, sed cum omni patientia et humililate ipsum benigne moneat et sustineat.

⁴⁵Non debemus secundum carnem esse sapientes et prudentes, sed magis debemus esse simplices, humiles et puri. ⁴⁶Et habeamus corpora nostra in opprobrium et despectum, quia omnes per culpam nostram sumus miseri et putridi, foetidi et vermes, sicut dicit Dominus per prophetam: Ego sum vermis et non homo, opprobrium hominum et abiectio plebis (Ps 21,7). ⁴⁷Numquam debemus desiderare esse super alios, sed magis debemus esse servi et subditi omni humanae creaturae propter Deum (1 Petr 2,13). ⁴⁸Et omnes illi et illae, dum talia fecerint et perseveraverint usque in finem, requiescet super eos spiritus Domini (Is 11,2) et faciet in eis habitaculum et mansionem (cfr. Joa 14,23). ⁴⁹Et erunt filii Patris caelestis (cfr. Mt 5,45), cuius opera faciunt. ⁵⁰Et sunt sponsi, fratres et matres Domini nostri Jesu Christi (cfr. Mt 12,50). ⁵¹Sponsi sumus, quando Spiritu Sancto coniungitur fidelis anima Jesu Christo. ⁵²Fratres enim sumus, quando facimus voluntatem Patris eius, qui est in caelo (cfr. Mt 12,50); ⁵³matres, quando portamus eum in corde et corpore nostro (cfr. 1 Cor 6,20) per amorem et puram et sinceram conscientiam; parturimus eum per sanctam operationem, quae lucere debet aliis in exemplum (cfr. Mt 5,16).

⁵⁴O quam gloriosum et sanctum et magnum habere in caelis Patrem! ⁵⁵O quam sanctum, paraclitum, pulchrum et admirabilem habere sponsum! ⁵⁶O quam sanctum et quam dilectum, beneplacitum, humilem, pacificum, dulcem et amabilem et super omnia desiderabilem habere talem fratrem et filium, qui posuit animam suam pro ovibus suis (cfr. Joa 10,15) et oravit Patrem pro nobis dicens: Pater sancte, serva eos in nomine tuo, quos dedisti mihi (Joa 17,11). ⁵⁷Pater, omnes, quos dedisti mihi in mundo, tui erant et mihi eos dedisti (Joa 17,6). ⁵⁸Et verba, quae dedisti mihi, dedi eis; et ipsi acceperunt et cognoverunt vere, quia a te exivi, et crediderunt, quia tu me misisti (Joa 17,8); rogo pro eis et non pro mundo (cfr. Joa 17,9); benedic et sanctifica eos (Joa 17,17). ⁵⁹Et pro eis sanctifico me ipsum, ut sint sanctificati in (Joa 17,19) unum sicut et nos (Joa 17,11) sumus. ⁶⁰Et volo, Pater, ut ubi ego sum et illi sint mecum, ut videant claritatem meam (Joa 17,24) in regno tuo (Mt 20,21).

⁶¹Ei autem qui tanta sustinuit pro nobis, tot bona contulit et conferet in futurum, omnis creatura, quae est in caelis, in terra, in mari et in abyssis reddat laudem Deo, gloriam, honorem, et benedictionem (cfr. Apoc 5,13), ⁶²quia ipse est virtus et fortitudo nostra, qui est solus bonus, solus altissimus, solus omnipotens, admirabilis, gloriosus et solus sanctus, laudabilis et benedictus per infinita saecula saeculorum. Amen.

⁶³Omnes autem illi, qui non sunt in poenitentia et non recipiunt corpus et sanguinem Domini nostri Jesu Christi, ⁶⁴et operantur vitia et peccata, et qui ambulant post malam concupiscentiam et mala desideria, et non observant, quae promiserunt, ⁶⁵et serviunt corporaliter mundo carnalibus desideriis, curis et sollicitudinibus huius saeculi et curis huius vitae, ⁶⁶decepti a diabolo, cuius filii sunt et eius opera faciunt (cfr. Joa 8,41), caeci sunt, quia verum lumen non vident Dominum nostrum Jesum Christum. ⁶⁷Sapientiam non habent spiritualem, quia non habent Filium Dei in se, qui est vera sapientia Patris; de quibus dicitur: Sapientia eorum devorata est (Ps 106,27). ⁶⁸Vident, agnoscunt, sciunt et faciunt mala; et scienter perdunt animas. ⁶⁹Videte, caeci, decepti ab inimicis nostris, scilicet a carne, a mundo et a diabolo, quia corpori dulce est facere peccatum et amarum servire Deo, quia omnia mala, vitia et peccata de corde hominum exeunt et procedunt (cfr. Mc 7,21.23), sicut dicit Dominus in evangelio. ⁷⁰Et nihil habetis in hoc saeculo neque in futuro. ⁷¹Putatis diu possidere vanitates huius saeculi, sed decepti estis, quia veniet dies et hora, de quibus non cogitatis et nescitis et ignoratis.

⁷²Infirmatur corpus, mors appropinquat, veniunt propinqui et amici dicentes: Dispone tua. ⁷³Ecce uxor eius et filii eius et propinqui et amici fingunt flere. ⁷⁴Et respiciens videt eos flentes, movetur malo motu; cogitando intra se dicit: Ecce animam et corpus meum et omnia mea pono in manibus vestris. ⁷⁵Vere, iste homo est maledictus, qui confidit et exponit animam suam et corpus et omnia sua in talibus manibus; ⁷⁶unde Dominus per prophetam: Maledictus homo, qui confidit in homine (Jer 17,5). ⁷⁷Et statim faciunt venire sacerdotem; dicit ei sacerdos: «Vis recipere poenitentiam de omnibus peccatis tuis?» ⁷⁸Respondet: «Volo». «Vis satisfacere de commissis et his quae fraudasti et decepisti homines sicut potes de tua substantia?» ⁷⁹Respondet: «Non». Et sacerdos dicit: «Quare non?» ⁸⁰«Quia omnia disposui in manibus propinquorum et amicorum». ⁸¹Et incipit perdere loquelam et sic moritur ille miser.

⁸²Sed sciant omnes, quod ubicumque et qualitercumque homo moriatur in criminali peccato sine satisfactione et potest satisfacere et non satisfecit, diabolus rapit animam eius de corpore suo cum tanta angustia et tribulatione, quantam nullus scire potest, nisi qui recipit. ⁸³Et omnia talenta et potestas et scientia, quam putabat habere (cfr. Lc 8,18), auferetur ab eo (Mc 4,25). ⁸⁴Et propinquis et amicis relinquit, et ipsi tollent et divident substantiam eius et dicent postea: «Maledicta sit anima eius, quia potuit plus dare nobis et acquirere quam non acquisivit». ⁸⁵Corpus comedunt vermes; et ita perdit corpus et animam in isto brevi saeculo et ibit in inferno, ubi cruciabitur sine fine.

⁸⁶In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen. ⁸⁷Ego frater Franciscus, minor servus vester, rogo et obsecro vos in caritate, quae Deus est (cfr. 1 Joa 4,16), et cum voluntate osculandi vestros pedes, quod haec verba et alia Domini nostri Jesu Christi cum humilitate et caritate debeatis recipere et operari et observare. ⁸⁸Et omnes illi et illae, qui ea benigne recipient, intelligent et mittent aliis in exemplum, et si in ea perseveraverint usque in finem (Mt 24,13), benedicat eis Pater et Filius et Spiritus Sanctus. Amen.

EPISTOLA FRATRIBUS FRANCIAE MISSA [EpFranc]

¹... scripsit beatus Franciscus propria manu litteram... ministro et fratribus Franciae, ²ut visis litteris iubilarent, laudes Deo Trinitati dicentes: ³Benedicamus Patrem et Filium cum Spiritu Sancto.

EPISTOLA DOMINAE JACOBAE SCRIPTA [EpJac]

(... invenitur mulier sancta portasse quidquid ad patris portandum exsequias facta prius littera continebat): Nam cinerei coloris pannum, quo recedentis corpusculum tegeretur, cereos quoque plurimos, sindonem pro facie, pulvillum pro capite et ferculum quoddam, quod sanctus appetierat detulit.

EPISTOLA AD FRATREM LEONEM [EpLeo]

¹Frater Leo, frater Francissco tuo salutem et pacem. ²Ita dico tibi fili mei sicut mater, quia omnia verba quae diximus in via, breviter in hoc verba [!] dispono et consilio, et si dopo tipi [?] oportet propter consilium venire ad me, quia ita consilio tibi: ³in quocumque modo melius videtur tibi placere Domino Deo et sequi vestigiam [!] et paupertatem suam faciatis cum beneditione [!] Domini Dei et mea obedientia. ⁴Et si tibi est necesarium animam tuam propter aliam consolationem tua [!] et vis Leo venire ad me veni.

EPISTOLA AD MINISTRUM [EpMin]

¹Fratri N. ministro: Dominus te benedicat (cfr. Num 6,24a). ²Dico tibi, sicut possum, de facto animae tuae, quod ea quae te impediunt amare Dominum Deum, et quicumque tibi impedimentum fecerit sive fratres sive alii, etiam si te verberarent, omnia debes habere pro gratia. ³Et ita velis et non aliud. ⁴Et hoc sit tibi per veram obedientiam Domini Dei et meam, quia firmiter scio, quod ista est vera obedientia. ⁵Et dilige eos qui ista faciunt tibi. ⁶Et non velis aliud de eis, nisi quantum Dominus dederit tibi. ⁷Et in hoc dilige eos; et non velis quod sint meliores christiani. ⁸Et istud sit tibi plus quam eremitorium. ⁹Et in hoc volo cognoscere, si tu diligis Dominum et me servum suum et tuum, si feceris istud, scilicet quod non sit aliquis frater in mundo, qui peccaverit, quantumcumque potuerit peccare, quod, postquam viderit oculos tuos, numquam recedat sine misericordia tua, si quaerit misericordiam. ¹⁰Et si non quaereret misericordiam, tu quaeras ab eo, si vult misericordiam. ¹¹Et si millies postea coram oculis tuis peccaret, dilige eum plus quam me ad hoc, ut trahas eum ad Dominum; et semper miserearis talibus. ¹²Et istud denunties guardianis, quando poteris, quod per te ita firmus es facere.

¹³De omnibus autem capitulis, quae sunt in regula, quae loquuntur de mortalibus peccatis, Domino adiuvante in capitulo Pentecostes cum consilio fratrum faciemus istud tale capitulum: ¹⁴Si quis fratrum instigante inimico mortaliter peccaverit, per obedientiam teneatur recurrere ad guardianum suum. ¹⁵Et omnes fratres, qui scirent eum peccasse, non faciant ei verecundiam neque detractionem, sed magnam misericordiam habeant circa ipsum et teneant multum privatum peccatum fratris sui; quia non est opus sanis medicus, sed male habentibus (Mt 9,12). ¹⁶Similiter per obedientiam teneantur eum mittere custodi suo cum socio. ¹⁷Et ipse custos misericorditer provideat ei, sicut ipse vellet provideri sibi, si in consimili casu esset (cfr. Mt 7,12). ¹⁸Et si in alio peccato veniali ceciderit, confiteatur fratri suo sacerdoti. ¹⁹Et si non fuerit ibi sacerdos, confiteatur fratri suo, donec habebit sacerdotem, qui eum absolvat canonice, sicut dictum est. ²⁰Et isti penitus non habeant potestatem iniungendi aliam poenitentiam nisi istam: Vade et noli amplius peccare (cfr. Joa 8,11).

²¹Hoc scriptum, ut melius debeat observari, habeas tecum usque ad Pentecosten; ibi eris cum fratribus tuis. ²²Et ista et omnia alia, quae minus sunt in regula, Domino Deo adiuvante, procurabitis adimplere.

EPISTOLA TOTI ORDINI MISSA [EpOrd]

¹In nomine summae Trinitatis et sanctae Unitatis Patris et Filii et Spiritus Sancti. Amen.

²Reverendis et multum diligendis fratribus universis, fratri A., generali ministro religionis minorum fratrum, domino suo et ceteris ministris generalibus, qui post eum erunt, et omnibus ministris et custodibus et sacerdotibus fraternitatis eiusdem in Christo humilibus et omnibus fratribus simplicibus et obedientibus, primis et novissimis, ³frater Franciscus, homo vilis et caducus, vester parvulus servulus, salutem in eo qui redemit et lavit nos in pretiosissimo sanguine suo (cfr. Apoc 1,5), ⁴cuius nomen audientibus adorate eum cum timore et reverentia proni in terra (cfr. Esdr 8,6), Dominus Jesus Christus, Altissimi Filius nomen illi (cfr. Lc 1,32), qui est benedictus in saecula (Rom 1,25).

⁵Audite, domini filii et fratres mei, et auribus percipite verba mea (Act 2,14). ⁶Inclinate aurem (Is 55,3) cordis vestri et obedite voci Filii Dei. ⁷Servate in toto corde vestro mandata eius et consilia eius perfecta mente implete. ⁸Confitemini ei quoniam bonus (Ps 135,1) et exaltate eum in operibus vestris (Tob 13,6); ⁹quoniam ideo misit vos (cfr. Tob 13,4) in universo mundo, ut verbo et opere detis testimonium voci eius et faciatis scire omnes, quoniam non est omnipotens praeter eum (Tob 13,4). ¹⁰In disciplina et obedientia sancta perseverate (Hebr 12,7) et quae promisistis ei bono et firmo proposito adimplete. ¹¹Tamquam filiis offert se nobis Dominus Deus (Hebr 12,7).

¹²Deprecor itaque omnes vos fratres cum osculo pedum et ea caritate, qua possum, ut omnem reverentiam et omnem honorem, quantumcumque poteritis, exhibeatis sanctissimo corpori et sanguini Domini nostri Jesu Christi, ¹³in quo quae in caelis et quae in terris sunt, pacificata sunt et reconciliata omnipotenti Deo (cfr. Col 1,20).

¹⁴Rogo etiam in Domino omnes fratres meos sacerdotes, qui sunt et erunt et esse cupiunt sacerdotes Altissimi, quod quandocumque missam celebrare voluerint, puri pure faciant cum reverentia verum sacrificium sanctissimi corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi sancta intentione et munda non pro ulla terrena re neque timore vel amore alicuius hominis, quasi placentes hominibus (cfr. Eph 6,6; Col 3,22); ¹⁵sed omnis voluntas, quantum adiuvat gratia, ad Deum dirigatur soli ipsi summo Domino inde placere desiderans, quia ipse ibi solus operatur sicut sibi placet; ¹⁶quoniam sicut ipse dicit: Hoc facite in meam commemorationem (Lc 22,19; 1 Cor 11,24); si quis aliter fecerit, Judas traditor efficitur et reus fit corporis et sanguinis Domini (cfr. 1 Cor 11,27).

¹⁷Recordamini, fratres mei sacerdotes, quod scriptum est de lege Moysi, quam transgrediens etiam in corporalibus sine ulla miseratione per sententiam Domini moriebatur (cfr. Hebr 10,28). ¹⁸Quanto maiora et deteriora meretur pati supplicia, qui Filium Dei conculcaverit et sanguinem testamenti pollutum duxerit, in quo sanctificatus est, et Spiritui gratiae contumeliam fecerit (Hebr 10,29)? ¹⁹Despicit enim homo, polluit et conculcat Agnum Dei, quando, sicut dicit apostolus, non diiudicans (1 Cor 11,29) et discernens sanctum panem Christi ab aliis cibariis vel operibus vel indignus manducat vel etiam, si esset dignus, vane et indigne manducat, cum Dominus per prophetam dicat: Maledictus homo, qui opus Dei facit fraudulenter (cfr. Jer 48,10). ²⁰Et sacerdotes, qui nolunt hoc ponere super cor, in veritate condemnat dicens: Maledicam benedictionibus vestris (Mal 2,2).

²¹Audite, fratres mei: Si beata Virgo sic honoratur, ut dignum est, quia ipsum portavit in sanctissimo utero; si Baptista beatus contremuit et non audet tangere sanctum Dei verticem; si sepulcrum, in quo per aliquod tempus iacuit, veneratur, ²²quantum debet esse sanctus, iustus et dignus, qui non iam moriturum, sed in aeternum victurum et glorificatum, in quo desiderant angeli prospicere (1 Petr 1,12), contractat manibus, corde et ore sumit et aliis ad sumendum praebet!

²³Videte dignitatem vestram, fratres (cfr. 1 Cor 1,26) sacerdotes, et estote sancti, quia ipse sanctus est (cfr. Lev 19,2). ²⁴Et sicut super omnes propter hoc ministerium honoravit vos Dominus Deus, ita et vos super omnes ipsum diligite, reveremini et honorate. ²⁵Magna miseria et miseranda infirmitas, quando ipsum sic praesentem habetis et vos aliquid aliud in toto mundo curatis. ²⁶Totus homo paveat, totus mundus contremiscat, et caelum exsultet, quando super altare in manu sacerdotis est Christus, Filius Dei vivi (Joa 11,27)! ²⁷O admiranda altitudo et stupenda dignatio! O humilitas sublimis! O sublimitas humilis, quod Dominus universitatis, Deus et Dei Filius, sic se humiliat, ut pro nostra salute sub modica panis formula se abscondat! ²⁸Videte, fratres, humilitatem Dei et effundite coram illo corda vestra (Ps 61,9); humiliamini et vos, ut exaltemini ab eo (cfr. 1 Petr 5,6; Jac 4,10). ²⁹Nihil ergo de vobis retineatis vobis, ut totos vos recipiat, qui se vobis exhibet totum.

³⁰Moneo propterea et exhortor in Domino, ut in locis, in quibus fratres morantur, una tantum missa celebretur in die secundum formam sanctae ecclesiae. ³¹Si vero plures in loco fuerint sacerdotes, sit per amorem caritatis alter contentus auditu celebrationis alterius sacerdotis; ³²quia praesentes et absentes replet, qui eo digni sunt, Dominus Jesus Christus. ³³Qui, licet in pluribus locis esse videatur, tamen indivisibilis manet et aliqua detrimenta non novit, sed unus ubique, sicut ei placet, operatur cum Domino Deo Patre et Spiritu Sancto Paraclito in saecula saeculorum. Amen.

³⁴Et, quia qui est ex Deo verba Dei audit (cfr. Joa 8,47), debemus proinde nos, qui specialius divinis sumus officiis deputati, non solum audire et facere quae dicit Deus, verum etiam ad insinuandam in nobis altitudinem Creatoris nostri et in ipso subiectionem nostram vasa et officialia cetera custodire, quae continent verba sua sancta. ³⁵Propterea moneo fratres meos omnes et in Christo conforto, quatinus, ubicumque invenerint divina verba scripta, sicut possunt, venerentur; ³⁶et, quantum ad eos spectat, si non sunt reposita bene vel inhoneste iacent in loco aliquo dispersa, recolligant et reponant honorantes in sermonibus Dominum, quos locutus est (3 Reg 2,4). ³⁷Multa enim sanctificantur per verba Dei (cfr. 1 Tim 4,5), et in virtute verborum Christi altaris conficitur sacramentum.

³⁸Confiteor praeterea Domino Deo Patri et Filio et Spiritui Sancto, beatae Mariae perpetuae Virgini et omnibus sanctis in caelo et in terra, fratri H. ministro religionis nostrae sicut venerabili domino meo et sacerdotibus ordinis nostri et omnibus aliis fratribus meis benedictis omnia peccata mea. ³⁹In multis offendi mea gravi culpa, specialiter quod regulam, quam Domino, promisi, non servavi, nec officium, sicut regula praecipit, dixi sive negligentia sive infirmitatis meae occasione sive quia ignorans sum et idiota. ⁴⁰Ideoque per omnia oro, sicut possum, fratrem H. generalem dominum meum ministrum, ut faciat regulam ab omnibus inviolabiliter observari; ⁴¹et quod clerici dicant officium cum devotione coram Deo non attendentes melodiam vocis, sed consonantiam mentis, ut vox concordet menti, mens vero concordet cum Deo, ⁴²ut possint per puritatem cordis placare Deum et non cum lascivitate vocis aures populi demulcere. ⁴³Ego enim promitto haec firmiter custodire, sicut dederit mihi gratiam Deus; et haec fratribus, qui mecum sunt, observanda tradam in officio et ceteris regularibus constitutis.

⁴⁴Quicumque autem fratrum haec observare noluerint, non teneo eos catholicos nec fratres meos; nolo etiam ipsos videre nec loqui, donec poenitentiam egerint. ⁴⁵Hoc etiam dico de omnibus aliis, qui vagando vadunt, postposita regulae disciplina; ⁴⁶quoniam Dominus noster Jesus Christus dedit vitam suam, ne perderet sanctissimi Patris obedientiam (cfr. Phil 2,8).

⁴⁷Ego frater Franciscus, homo inutilis et indigna creatura Domini Dei, dico per Dominum Jesum Christum fratri H. ministro totius religionis nostrae et omnibus generalibus ministris, qui post eum erunt, et ceteris custodibus et guardianis fratrum, qui sunt et erunt, ut hoc scriptum apud se habeant, operentur et studiose reponant. ⁴⁸Et exoro ipsos, ut, quae scripta sunt in eo, sollicite custodire ac facere diligentius observari secundum beneplacitum omnipotentis Dei, nunc et semper, donec fuerit mundus iste.

⁴⁹Benedicti vos a Domino (Ps 113,23), qui feceritis ista et in aeternum Dominus sit vobiscum. Amen.

[Oratio]

⁵⁰Omnipotens, aeterne, iuste et misericors Deus, da nobis miseris propter temetipsum facere, quod scimus te velle, et semper velle, quod tibi placet, ⁵¹ut interius mundati, interius illuminati et igne sancti Spiritus accensi sequi possimus vestigia (cfr. 1 Petr 2,21) dilecti Filii tui, Domini nostri Jesu Christi, ⁵²et ad te, Altissime, sola tua gratia pervenire, qui in Trinitate perfecta et Unitate simplici vivis et regnas et gloriaris Deus omnipotens per omnia saecula saeculorum. Amen.

EPISTOLA AD POPULORUM RECTORES [EpRect]

¹Universis potestatibus et consulibus, iudicibus atque rectoribus ubique terrarum et omnibus aliis, ad quos litterae istae pervenerint, frater Franciscus, vester in Domino Deo servus parvulus ac despectus, salutem et pacem omnibus vobis optans.

²Considerate et videte, quoniam dies mortis appropinquat (cfr. Gen 47,29). ³Rogo ergo vos cum reverentia, sicut possum, ne propter curas et sollicitudines huius saeculi, quas habetis, Dominum oblivioni tradatis et a mandatis eius declinetis, quia omnes illi, qui eum oblivioni tradunt et a mandatis eius declinant, maledicti sunt (cfr. Ps 118,21) et ab eo oblivioni tradentur (Ezech 33,13). ⁴Et, cum venerit dies mortis, omnia, quae putabant habere, auferentur ab eis (cfr. Lc 8,18). ⁵Et, quanto sapientiores et potentiores fuerint in hoc saeculo, tanto maiora tormenta sustinebumt in inferno (cfr. Sap 6,7). ⁶Unde firmiter consulo vobis, dominis meis, ut omni cura et sollicitudine posthabitis et sanctissimum corpus et sanctissimum sanguinem Domini nostri Jesu Christi in eius sancta commemoratione benigne recipiatis. ⁷Et tantum honorem in populo vobis commisso Domino conferatis, ut quolibet sero annuntietur per nuntium vel per aliud signum, quo omnipotenti Domino Deo ab universo populo laudes et gratiae referantur. ⁸Et, si hoc non feceritis, sciatis vos debere coram Domino Deo vestro Jesu Christo in die iudicii reddere rationem (cfr. Mt 12,36).

⁹Hoc scriptum qui apud se retinuerint et observaverint illud, a Domino Deo se noverint benedictos.

EXHORTATIO AD LAUDEM DEI [ExhLD]

¹Timete Dominum et date illi honorem (Apoc 14,7). ²Dignus est Dominus accipere laudem et honorem (cfr. Apoc 4,11). ³Omnes, qui timete Dominum, laudate eum (cfr. Ps 21,24). ⁴Ave Maria, gratia plena, Dominus tecum (Lc 1,28). ⁵Laudate eum caelum et terra (cfr. Ps 68,35-R). ⁶Laudate omnia flumina Dominum (cfr. Dan 3,87). ⁷Benedicite filii Dei Dominum (cfr. Dan 3,82). ⁸Haec dies quam fecit Dominus, exsultemus et laetemur in ea (Ps 177,24-R). Alleluia, Alleluia, Alleluia! Rex Israel (Joa 12,13)! ⁹Omnis spiritus laudet Dominum (Ps 150,6). ¹⁰Laudate Dominum, quoniam bonus est (Ps 146,1); omnes qui legitis haec, benedicite Dominum (Ps 102,21-R). ¹¹Omnes creaturae benedicite Dominum (cfr. Ps 102,22). ¹²Omnes volucres caeli laudate Dominum (cfr. Dan 3,80; Ps 148,7-10). ¹³Omnes pueri laudate Dominum (cfr. Ps 112,1). ¹⁴Iuvenes et virgines laudate Dominum (cfr. Ps 148,12). ¹⁵Dignus est agnus, qui occisus est, recipere laudem, gloriam et honorem (cfr. Apoc 5,12). ¹⁶Benedicta sit sancta Trinitas atque indivisa Unitas. ¹⁷Sancte Michael Archangele, defende nos in proelio.

EXPOSITIO IN PATER NOSTER [ExpPat]

¹O sanctissime Pater noster: creator, redemptor, consolator et salvator noster.

²Qui es in caelis: in angelis et in sanctis; illuminans eos ad cognitionem, quia tu, Domine, lux es; inflammans ad amorem, quia tu, Domine, amor es; inhabitans et implens eos ad beatitudinem, quia tu, Domine, summum bonum es, aeternum, a quo omne bonum, sine quo nullum bonum.

³Sanctificetur nomen tuum: clarificetur in nobis notitia tua, ut cognoscamus, quae sit latitudo (cfr. Eph 3,18) beneficiorum tuorum, longitudo promissorum tuorum, sublimitas maiestatis et profundum iudiciorum.

⁴Adveniat regnum tuum: ut tu regnes in nobis per gratiam et facias nos venire ad regnum tuum, ubi est tui visio manifesta, tui dilectio perfecta, tui societas beata, tui fruitio sempiterna.

⁵Fiat voluntas tua sicut in caelo et in terra: ut amemus te ex toto corde (cfr. Lc 10,27) te semper cogitando, ex tota anima te semper desiderando, ex tota mente omnes intentiones nostras ad te dirigendo, honorem tuum in omnibus quaerendo et ex omnibus viribus nostris omnes vires nostras et sensus animae et corporis in obsequium tui amoris et non in alio expendendo; et proximos nostros amemus sicut et nosmetipsos omnes ad amorem tuum pro viribus trahendo, de bonis aliorum sicut de nostris gaudendo et in malis compatiendo et nemini ullam offensionem dando (cfr. 2 Cor 6,3).

⁶Panem nostrum quotidianum: dilectum Filium tuum, Dominum nostrum Jesum Christum, da nobis hodie: in memoriam et intelligentiam et reverentiam amoris, quem ad nos habuit, et eorum, quae pro nobis dixit, fecit et sustulit.

⁷Et dimitte nobis debita nostra: per tuam misericordiam ineffabilem, per passionis dilecti Filii tui virtutem et per beatissimae Virginis et omnium electorum tuorum merita et intercessionem.

⁸Sicut et nos dimittimus debitoribus nostris: et quod non plene dimittimus, tu, Domine, fac nos plene dimittere, ut inimicos propter te veraciter diligamus et pro eis apud te devote intercedamus, nulli malum pro malo reddentes (cfr. 1 Thess 5,15) et in omnibus in te prodesse studeamus.

⁹Et ne nos inducas in tentationem: occultam vel manifestam, subitam vel importunam.

¹⁰Sed libera nos a malo: praeterito, praesenti et futuro. Gloria Patri etc.

FORMA VIVENDI S. CLARAE [FormViv]

¹Quia divina inspiratione fecistis vos filias et ancillas altissimi summi Regis Patris caelestis, et Spiritui Sancto vos desponsastis eligendo vivere secundum perfectionem sancti Evangelii, ²volo et promitto per me et fratres meos semper habere de vobis tamquam de ipsis curam diligentem et sollicitudinem specialem.

FRAGMENTA ALTERIUS REGULAE NON BULLATAE [Fragm]

I. Fragmenta codicis Wigorniensis (cod Wo)

¹[Attendamus, omnes fratres, quod dicit Dominus: Diligite inimicos vestros et benefacite his qui oderunt vos (cfr. Mt 5,44 par.), quia Dominus noster Jesus Christus, cuius sequi vestigia debemus (cfr. 1 Petr 2,21), traditorem suum vocavit amicum et crucifixoribus suis sponte se obtulit. ²Amici igitur nostri sunt omnes illi qui iniuste nobis inferunt tribulationes, angustias,] verecundias, iniurias et dolores et tormenta, martyrium et mortem; quos multum diligere debemus, quia ex hoc, quod nobis inferunt, habemus vitam aeternam. ³Et castigemus corpus nostrum crucifigentes illud cum vitiis et concupiscentiis et peccatis, quia carnaliter vivendo vult nobis auferre amorem Jesu Christi et vitam aeternam et mittere se ipsum cum anima in infernum; ⁴quia nos per culpam nostram fuimus foetidi, bono contrarii, ad malum prompti et voluntarii; ⁵quia sicut dicit Dominus: «De corde procedunt et exeunt cogitationes malae» (Mc 7,21) et cetera...

⁶sed autem, postquam dimisimus mundum, nihil aliud habere[!] facere, nisi ut solliciti simus sequi voluntatem et placere ipsi; ⁷multum caveamus, ne simus terra secus viam posita petrosa vel spinosa, secundum quod dicit Dominus in evangelio: «Semen est verbum Dei (Lc 8,11); ⁸quod autem secus viam cecidit, conculcatum est» (Lc 8,5) et cetera usque ibi: «fructum afferunt in patientia» (Lc 8,15).

⁹Et propterea omnes fratres, sicut dicit Dominus: «Dimittamus mortuos... suos» (cfr. Mt 8,22); ¹⁰et multum caveamus a malitia et subtilitate satanae, qui vult, ne homo virtutem suam et cor suum habeat ad Dominum Deum; ¹¹et circuiens desideret cor hominis sub specie alicuius mercedis vel adiutorii tollere et suffocare verbum et praecepta Domini a memoria et volens cor hominis per saecularia negotia et curas inhabitare et excaecare, sicut dicit Dominus: ¹²«Cum immundus spiritus» (Mt 12,43) et cetera usque ibi: ¹³«Fiunt novissima illius hominis peiora prioribus» (Mt 12,45).

¹⁴Unde, omnes fratres, custodiamus nos multum, ne sub specie alicuius operis vel mercedis vel adiutorii perdamus aut tollamus mentem nostram et cor a Domino. ¹⁵Sed in caritate, quae Deus est (cfr. 1 Joa 4,16), rogo omnes fratres tam ministros quam alios, ut omni impedimento remoto, omni cura et sollicitudine postposita, quocumque possunt, amare, servire et adorare Dominum Deum mundo corde et pura mente faciant, quod ipse super omnia quaerit. ¹⁶Et semper faciamus habitaculum et mansionem (cfr. Joa 14,23) ipsi, qui est Dominus Deus omnipotens, Pater et Filius et Spiritus Sanctus, qui dixit: «Vigilate itaque omni tempore orantes, ut digni habeamini fugere omnia mala, quae ventura sunt et stare ante Filium hominis» (Lc 21,36); «et cum stabitis ad orandum (Mc 11,25), dicite (Lc 11,2): Pater noster» (Mt 6,9). ¹⁷Et adoremus eum puro corde, «quoniam oportet semper orare et non deficere» (Lc 18,1); ¹⁸«nam et Pater tales quaerit» adoratores (cfr. Joa 4,23). ¹⁹«Spiritus est Deus et eos qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare» (Joa 4,24). Et ad eum recurramus tamquam «ad pastorem et episcopum animarum» (1 Petr 2,25) nostrarum, qui dicit: «Ego sum pastor bonus» (Joa 10,11) et cetera usque ibi: «animam meam pono pro ovibus meis» (Joa 10,15). ²⁰«Omnes vos fratres estis et patrem nolite vocare vobis super terram» (Mt 23,8-9) et cetera. ²¹Ne[!] «vocemini magistri» (Mt 23,10) et cetera. ²²«Si manseritis in me et verba mea in vobis manserint, quodcumque volueritis, petetis et fiet vobis» (Joa 15,7). ²³«Ubicumque sunt duo vel tres congregati in nomine meo» (Mt 18,20) et cetera. ²⁴«Ecce ego vobiscum sum in omnibus diebus» (Mt 28,20) et cetera. ²⁵«Verba, quae locutus sum vobis, spiritus et vita sunt» (Joa 6,64). ²⁶«Ego sum via, veritas et vita» (Joa 14,6).

²⁷Teneamus ergo verba, doctrinam, vitam et sanctum evangelium Domini nostri Jesu Christi, qui dignatus est pro nobis rogare Patrem et nobis suum nomen manifestare dicens: Pater, «manifestavi nomen tuum hominibus» (Joa 17,6) et cetera usque ibi: ²⁸«Pater, quos dedisti mihi, volo, ut ubi sum, et illi sint mecum, ut videant claritatem meam» (cfr. Joa 17,24) «in regno tuo» (Mt 20,21). ²⁹Gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto, sicut erat in principio et nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen.

³⁰Et ostendant fratres pauperibus delectationem quam habent invicem, sicut dicit apostolus: «Non diligamus verbo neque lingua» (1 Joa 3,18) et cetera.

³¹Omnes fratres, ubicumque sunt, caveant sibi a malo visu et frequentia mulierum et nullus cum eis consilietur solus. Infra: ³²Et multum nos et omnia membra nostra munda teneamus, quia dicit Dominus: «Omnis qui viderit mulierem ad concupiscendum» (Mt 5,28) et cetera. Infra:

³³Quando fratres vadunt per mundum nihil portent per viam neque sacculum (cfr. Lc 10,4) «neque peram neque panem neque pecuniam (cfr. Lc 9,3) neque virgam neque calceamenta» (cfr. Mt 10,10). Infra:

³⁴[Non resistant malo, sed qui eos percusserit in una maxilla, praebeant ei et alteram (cfr. Mt 5,39). ³⁵Et qui aufert eis vestimentum, et tunicam non prohibeant (cfr. Lc 6,29), et qui aufert ab eis quae sua sunt, non repetant (cfr. Lc 6,30).

³⁶Fratres qui de] licentia sui ministri vadunt inter infideles duobus modis p[ossunt] conversari spiritualiter. ³⁷Unus modus est, quod non faciant lites neque contentiones, sed sint subditi «omni humanae creaturae propter Deum» (1 Petr 2,13) et confiteantur se esse christianos. ³⁸Alius modus est, quod, cum viderint Deo placere, annuntient verbum Dei, ut credant in Deum Patrem omnipotentem et Filium et Spiritum Sanctum. Infra:

³⁹Et omnes fratres, ubicumque sint, recordentur, quod dederunt se et reliquerunt se et corpora sua Domino Jesu Christo. ⁴⁰Et pro eius amore debent sustinere persecutionem et mortem tam ab inimicis visibilibus et invisibilibus; et cetera. Infra:

⁴¹Omnes fratres moribus praedicent. ⁴²Nullus minister vel praedicator appropriet sibi ministerium vel officium praedicationis, sed quacumque[!] ei iniunctum fuerit, dimittat officium suum. ⁴³Unde deprecor in caritate, quae est Deus (cfr. 1 Joa 4,16), omnes fratres meos praedicatores, oratores, laboratores, tam clericos quam laicos, ut studeant se humiliare in omnibus, ⁴⁴non gloriari, in se gaudere neque interius se exaltare de bonis verbis et operibus, immo de nullo bono, quod Deus facit vel dicit vel operatur in eis quandoque et per ipsos, secundum quod dicit Dominus: «Verumtamen in hoc nolite gaudere, quod vobis spiritus subiciuntur» (Lc 10,20), et cetera.

⁴⁵Et firmiter sciamus, quod non pertinet ad nos nisi vitia et peccata; ⁴⁶sed magis debemus gaudere, «cum in tentationes varias» inciderimus (cfr. Jac 1,2) et cum sustinuerimus quascumque animae et corporis angustias et tribulationes in hoc mundo propter vitam aeternam.

⁴⁷Omnes ergo fratres caveamus a superbia et vana gloria; custodiamus nos multum a sapientia huius mundi et prudentia carnis. ⁴⁸Spiritus enim carnis vult et studet multum ad verba habenda, sed parum ad operationem; ⁴⁹et quaerit non religionem et sanctitatem spiritus, sed vult et desiderat religionem et sanctitatem foris apparentem hominibus. ⁵⁰Et isti sunt, de quibus dicit Dominus: «Amen dico vobis, receperunt mercedem suam» (Mt 6,2). ⁵¹Spiritus autem Domini vult mortificationem et despectam, vilem et abiectam et opprobriosam esse carnem. ⁵²Et studet ad humilitatem et patientiam, puram simplicitatem et veram pacem spiritus. ⁵³Et super omnia desiderat divinum timorem et divinam sapientiam et divinum amorem Patris et Filii et Spiritus Sancti.

⁵⁴Et omnia bona Domino Deo altissimo et summo reddamus et omnia bona ipsius esse recognoscamus. ⁵⁵Et ipse accipiat omnes honores et reverentias, omnes laudes et benedictiones, omnes gratias et glorias, cuius est omne bonum, qui solus est bonus (cfr. Lc 18,19).

⁵⁶Et quando audimus homines malum dicere vel blasphemare Dominum, nos bene faciamus et benedicamus et laudemus Dominum, «qui est benedictus in saecula» (Rom 1,25).

⁵⁷Omnes clericos et religiosos habeamus pro dominis in his quae spectant ad salutem animae, et a mea religione non deviaverint; et ordinem et administrationem eorum in Domino veneremur et officium. Infra:

⁵⁸Hanc vel talem exhortationem vel laudem possunt omnes fratres quantumcumque inspiraverit eis Deus annuntiare inter quoscumque homines cum benedictione Dei et licentia sui ministri: ⁵⁹Timete et honorate, laudate et benedicite, gratias agite (1 Thess 5,18) et adorate Dominum Deum nostrum, omnipotentem in Trinitate et Unitate, Patrem et Filium et Spiritum Sanctum, creatorem omnium. ⁶⁰Agite poenitentiam (cfr. Mt 3,2) et facite dignos fructus poenitentiae (cfr. Lc 3,8), quia scitote quod cito moriemur. ⁶¹«Date et dabitur vobis» (Lc 6,38). ⁶²Dimittite et dimittetur vobis (cfr. Lc 6,37). ⁶³Et «si non dimiseritis» (Mt 6,14), Dominus non «dimittet vobis peccata vestra» (Mc 11,25); confitemini omnia peccata vestra (cfr. Jac 5,16). ⁶⁴Beati qui moriuntur in poenitentia, quia erunt in regno caelorum. ⁶⁵Vae illis qui non moriuntur in poenitentia, quia erunt «filii diaboli», cuius opera faciunt (Joa 8,41) et ibunt in ignem aeternum. ⁶⁶Cavete et abstinete ab omni malo et perseverate usque in finem in bono.

⁶⁷Caveant omnes fratres, ubicumque fuerint, in eremis vel aliis locis, quod nullum locum vel aliquam rem sibi approprient nec alicui defendant. ⁶⁸Et quicumque ad eos venerit amicus vel adversarius cum ipsis aliquo modo non contendant. ⁶⁹Et ubicumque sint fratres et in quocumque [loco se invenerint, spiritualiter et diligenter debeant se revidere et honorare ad «invicem sine murmuratione» (1 Petr 4,9). ⁷⁰Et caveant sibi, quod non ostendant se tristes, extrinsecus nubilosos et hypocritas; sed ostendant se «gaudentes in Domino» (cfr. Phil 4,4) et hilares et iocundos] et convenienter gratiosos.

⁷¹Rogo quemlibet fratrem infirmum, ut referendo de omnibus gratias Creatori qualem vult eum Deus talem se esse desideret sive sanum sive infirmum, quia omnes, quos Dominus praeordinavit «ad vitam aeternam» (cfr. Act 13,48), flagellorum atque infirmitatum stimulis atque compunctionis spiritu erudit; sicut: «Ego quos amo» (Apoc 3,19) et cetera.

⁷²Unde rogo omnes fratres meos infirmos, ut in eorum infirmitatibus non irascantur nec conturbentur contra Deum aut contra fratres, nec multum sollicite medicinas neque nimis desiderent liberare carnem cito morituram, quae est animae moritura inimica.

⁷³Omnes fratres studeant sequi humilitatem et paupertatem Domini nostri Jesu Christi et recordentur, qumd nihil aliud oportet nos habere de toto mundo, nisi, sicut dicit apostolus, habentes [alimenta] et vestes «quibus tegamur his contenti simus» (1 Tim 6,8). ⁷⁴Et debent gaudere, quando conversantur inter viles et despectas personas, inter pauperes et debiles et infirmos et leprosos et iuxta viam mendicantes. ⁷⁵Et cum necesse fuerit, vadant pro eleemosynis. ⁷⁶Et non verecundentur, quia Dominus noster Jesus «Christus, Filius Dei vivi» (Joa 11,27) omnipotentis, «posuit faciem suam ut petram durissimam» (Is 50,7) nec verecundatus est. ⁷⁷Et fuit pauper et hospes et vixit de eleemosynis ipse et beata Virgo, mater eius sancta Maria, et discipuli eius. ⁷⁸Et quando fecerint homines eis verecundiam et noluerint eis dare, referant inde gratias Domino, quia de verecundiis recipient magnum honorem ante tribunal Domini nostri Jesu Christi.

⁷⁹Et sciant, quod verecundia non patientibus, sed inferentibus imputabitur; ⁸⁰quod eleemosyna est hereditas et iustitia, quae debetur pauperibus, quam Dominus noster Jesus Christus acquisivit. ⁸¹Et fratres, qui eam acquirendo laborant, magnam mercedem habebunt et facient lucrari et acquirere tribuentes; quia omnia, quae homines relinquunt in mundo, peribunt, sed de caritate et eleemosynis, quas fecerint, habebunt vitam aeternam.

II. Fragmenta expositioni Regulae OFM
fratris Hugonis de Dinia inserta

¹Unde Sanctus de huiusmodi in regula nondum bullata dicebat: Caveant sibi fratres et ministri fratrum, quod de negotiis suis nullo modo se intromittant [cfr. RegNB II,5].

²Antequam regula bullaretur Sanctus addebat: Et licet dicantur hypocritae, non cessent bene facere [cfr. l.c. II,15].

³Unde ante bullam regula sic habebat: Aliis autem temporibus non teneantur secundum hanc vitam nisi sexta feria ieiunare [cfr. l.c. III,12].

⁴... ut Sanctus prius in Regula dixit: Recordentur -inquit- ministri quod commissa est eis cura animarum fratrum, de quibus, si aliquis perderetur propter eorum culpam vel malum exemplum, oportebit eis reddere rationem coram Domino Jesu Christo [cfr. l.c. IV,6].

⁵Sic Sanctus in Regula originali dicebat: Caveant fratres omnes tam ministri quam alii, quod propter peccatum alterius vel malum exemplum non conturbentur vel irascantur, quia diabolus propter peccatum unius multos vult corrumpere, sed spiritualiter, sicut possunt, adiuvent illum, qui peccaverit, quia non est opus sanis medicus, sed iis qui male habent (cfr. Mc 2,17 par.) [cfr. l.c. V,7-8].

⁶... iuxta illud Domini verbum, quod et beatus Franciscus fratribus dicebat: Principes gentium dominantur eorum, et qui maiores sunt potestatem exercent inter eos; non sic erit inter vos (Mt 20,25-26a) [cfr. l.c. V,10].

⁷... sic Sanctus ante bullam eos in Regula hortabatur: Per caritatem spiritus voluntarie serviant et obediant invicem (cfr. Gal 5,l3). Haec est, ait, vera et secura obedientia Domini nostri Jesu Christi [cfr. l.c. V,14b-15].

⁸Unde sic prius in Regula dicebatur: Fratres, in quibuscumque locis sunt, qui non possunt spiritualiter vitam nostram observare, idipsum suo ministro significent. Minister vero taliter studeat providere, sicut ipse sibi fieri vellet [cfr. l.c. VI,1-2].

⁹... vel secundum primam, ut dictum est, Regulam: In quibuscumque locis sunt fratres [cfr. l.c. VI,1].

¹⁰Unde Regula sic prius habebat: Omnes fratres in quibuscumque locis apud alios exstiterint, non sint camerarii vel cancellarii nec praesint honoribus eorum quibus serviunt; nec recipiant aliquod officium, quod scandalum generet vel animae suae faciat detrimentum (cfr. Mc 8,36); sed sint minores et subditi omnibus, qui in eisdem domibus sunt [cfr. l.c. VII,1-2].

¹¹Unde prius in Regula dicebatur: Fratres qui sciunt laborare, laborent et eam artem, quam noverunt exerceant, si non fuerit contra salutem animae [cfr. l.c. VII,3].

¹²Et post pauca: Unusquisque in ea arte et officio, in quo vocatus est, permaneat (cfr. 1 Cor 7,24) secundum dispositionem Ministri [cfr. l.c. VII,6].

¹³Unde ante bullam in Regula sic ponebat: Servi Dei semper orationi vel alicui bonae operationi insistere debent [cfr. l.c. VII,12].

¹⁴Et ante bullam haec in Regula verba erant: Caveant fratres, quod nullum locum vel aliquam rem sibi approprient nec alicui defendant [cfr. l.c. VII,13].

¹⁵Sic Sanctus in Regula prius loquebatur... Et iterum: Ubicumque sunt fratres et in quocumque loco se inveniunt, spiritualiter et diligenter debeant se videre et honorare ad invicem sine murmuratione (1 Petr 4,9). Et caveant sibi fratres, quod non ostendant se tristes extrinsecus et nubilosos hypocritas, sed ostendant se gaudentes in Domino et hilares et iucundos et convenienter gratiosos [cfr. l.c. VII,15-16].

¹⁶De pecunia inventa Sanctus ita dicebat: Si invenerimus pecuniam, non curemus tamquam de pulvere, quem pedibus calcamus [cfr. l.c. VIII,6].

¹⁷Sustinebat [Franciscus] quod fratres leprosis in magna necessitate eleemosynam quaererent, sic tamen ut a pecunia multum caverent. Et quamvis pia loca, in quibus fratres hospitabantur vel morabantur, diligeret, non tamen patiebatur, ut pro loco aliquo pecuniam quaererent vel quaeri facerent, vel cum quaerentibus eam irent [cfr. l.c. VIII,10-11.8].

¹⁸Et primae Regulae littera sic habebat: Cum necesse fuerit, vadant fratres pro eleemosyna [cfr. l.c. IX,3].

¹⁹Hoc ipse diffusius in originali Regula sic ponebat: Cum necesse fuerit, vadant fratres pro eleemosyna. Et non verecundentur, sed magis recordentur, quod Dominus noster Jesus Christus, Filius Dei vivi (Joa 11,27) omnipotentis, posuit faciem suam ut petram durissimam (Is 50,7) et neque verecundatus est. Et fuit pauper et hospes et vixit de eleemosynis ipse et discipuli eius. Et quando facerent eis verecundiam homines et nollent eis dare, inde gratias Deo agant, quia de verecundiis recipient magnum honorem ante tribunal Domini nostri Jesu Christi. Et sciant, quod verecundia non patientibus, sed inferentibus imputatur; et quod eleemosyna est hereditas et iustitia, quae debetur pauperibus, quam acquisivit Dominus noster Jesus Christus. Et fratres, qui eam acquirendo laborant, magnam mercedem habebunt et faciunt lucrari et acquirere tribuentes, quia omnia, quae homines relinquunt in mundo, peribunt, sed de caritate et eleemosynis, quas fecerunt, habebunt praemium a Domino [cfr. l.c. IX,3-9].

²⁰Sic Sanctus in Regula prius loquebatur: Secure manifestet unus alteri necessitatem suam, ut sibi necessaria inveniat et ministret [cfr. l.c. IX,10].

²¹...ante bullam Sanctus in Regula sic monebat: Rogo fratrem infirmum, ut referendo de omnibus gratias Creatori, qualem vult eum Dominus, talem se esse desideret, sanum sive infirmum [cfr. l.c. X,3].

²²Et post pauca: Rogo omnes fratres meos, ut in infirmitatibus non irascantur vel conturbentur contra Deum vel contra fratres, nec multum sollicite postulent medicinam, nec nimis desiderent liberare carnem cito morituram, quae est animae inimica [cfr. l.c. X,4].

²³Raca vel fatue fratri typo contumeliae dicere nefas ducebant, cum et regula prius et verba haec evangelii exprimeret (cfr. Mt 5,22) [cfr. l.c. XI,4].

²⁴Porro evangelium non contendere, non repetere, non resistere malo docet quae omnia ante bullam Regula specialiter exprimebat; sed nunc concisis ac generalibus verbis omnia comprehendit [cfr. l.c. XI,1; XIV,4-7].

²⁵Duplicem autem modum conversandi inter incredulos Sanctus in Regula prima ponens dicebat: Fratres duobus modis inter eos possunt spiritualiter conversari. Unus modus est, ut non faciant lites nec contentiones, sed subditi sint omni creaturae propter Deum (1 Petr 2,13) et confiteantur esse se christianos. Alius modus est, quod cum viderint placere Deo annuntient verbum Dei, ut credant in Deum Patrem omnipotentem et Filium eius et Spiritum Sanctum, creatorem omnium, redemptorem et salvatorem omnium fidelium, et ut baptizentur et efficiantur christiani, quia salvari non possunt, nisi qui baptizarentur et sint veri et spirituales christiani, quia «nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto non potest intrare in regnum Dei» (cfr. Joa 3,5) [cfr. l.c. XVI,5-7].

²⁶Et quibusdam interpositis addebat: Et recordentur fratres, quod dederunt se et reliquerunt corpora sua propter Deum Domino Jesu Christo. Et pro eius amore debent sustinere tribulationem, persecutionem et mortem, quia dicit Dominus: «Qui perdiderit animam suam propter me, salvam faciet eam» (cfr. Lc 9,24). «Dico autem vobis amicis meis, ne terreamini ab iis, qui occidunt corpus» (Lc 12,4). «Si vos persequuntur in una civitate, fugite in aliam» (cfr. Mt 10,23) [cfr. l.c. XVI,10-11.17.14].

²⁷... prout Sanctus in Regula prius hortabatur dicens: Omnes fratres operibus praedicent [cfr. l.c. XVII,3].

²⁸Miro Sanctus modo personis ecclesiasticis deferri volebat: Omnes clericos et omnes religiosos habeamus pro dominis in iis, qui a nostra religione non deviant, et ordinem et administrationem eorum in Domino veneremur [cfr. l.c. XIX,3].

²⁹... cuius interdum pro aedificatione ac maioris contextus per originem elucidatione recordor omnes fratres tenorem et spiritum eorum quae in ipsa regula scripta erant, docentes, discentes, inspicientes orabat a Domino benedici [cfr. l.c. XXIV,1-3].

III. Fragmenta in secunda Vita S. Francisci
fratris Thomae Celanensis conservata

¹[Ministri] teneantur in die iudicii coram te, Domine, reddere rationem, si aliquis frater eorum vel negligentia vel exemplo seu etiam aspera correctione perierit [2 Cel 143] [cfr. RegNB IV,6].

²... pro generali commonitione in quodam capitulo scribi fecit haec verba: Caveant fratres, ne se ostendant extrinsecus nubilosos et hypocritas tristes, sed ostendant se gaudentes in Domino, hilares et iucundos et convenienter gratiosos [2 Cel 128] [cfr. l.c. VII,16].

³... inculcans temerario verbum regulae, quo satis elucet velut pulverem inventum denarium conculcari debere [2 Cel 66] [cfr. l.c. VIII,6].

⁴Unde in quadam regula scribi fecit haec verba: Rogo omnes fratres meos infirmos, ut in suis infirmitatibus non irascantur vel conturbentur contra Deum vel contra fratres. Non multum sollicite postulent medicinas, nec nimis desiderent liberare carnem cito morituram, quae est animae inimica. De omnibus gratias agant, ut quales vult eos esse Deus, tales se fore desiderent. Quos enim Deus ad vitam praeordinavit aeternam (cfr. Act 13,48), flagellorum atque infirmitatum stimulis erudit, sicut ipse dixit: Ego quos amo, corrigo et castigo (Apoc 3,19) [2 Cel 175] [cfr. l.c. X,3-4].

LAUDES DEI ALTISSIMI [LaudDei]

¹Tu es sanctus Dominus Deus solus, qui facis mirabilia (Ps 76,15). ²Tu es fortis, tu es magnus (cfr. Ps 85,10), tu es altissimus, tu es rex omnipotens, tu pater sancte (Joa 17,11), rex caeli et terrae (cfr. Mt 11,25). ³Tu es trinus et unus Dominus Deus deorum (cfr. Ps 135,2); tu es bonum, omne bonum, summum bonum, Dominus Deus vivus et verus (cfr. 1 Thess 1,9). ⁴Tu es amor, caritas; tu es sapientia, tu es humilitas, tu es patientia (Ps 70,5), tu es pulchritudo, tu es mansuetudo, tu es securitas, tu es quietas, tu es gaudium, tu es spes nostra et laetitia, tu es iustitia, tu es temperantia, tu es omnia divitia nostra ad sufficientiam. ⁵Tu es pulchritudo, tu es mansuetudo; tu es protector (Ps 30,5), tu es custos et defensor noster; tu es fortitudo (cfr. Ps 42,2), tu es refrigerium. ⁶Tu es spes nostra, tu es fides nostra, tu es caritas nostra, tu es tota dulcedo nostra, tu es vita aeterna nostra: Magnus et admirabilis Dominus, Deus omnipotens, misericors Salvator.

LAUDES AD OMNES HORAS DICENDAE [LaudHor]

¹Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus omnipotens, qui est et qui erat et qui venturus est (cfr. Apoc 4,8): Et laudemus et superexaltemus eum in saecula.

²Dignus es, Domine Deus noster, accipere laudem, gloriam et honorem et benedictionem (cfr. Apoc 4,11): Et laudemus et superexaltemus eum in saecula.

³Dignus est agnus, qui occisus est, accipere virtutem et divinitatem et sapientiam et fortitudinem et honorem et gloriam et benedictionem (Apoc 5,12): Et laudemus et superexaltemus eum in saecula.

⁴Benedicamus Patrem et Filium cum Sancto Spiritu: Et laudemus et superexaltemus eum in saecula.

⁵Benedicite omnia opera Domini Domino (Dan 3,57): Et laudemus et superexaltemus eum in saecula.

⁶Laudem dicite Deo nostro omnes servi eius et qui timetis Deum, pusilli et magni (cfr. Apoc 19,5): Et laudemus et superexaltemus eum in saecula.

⁷Laudent eum gloriosum caeli et terra (cfr. Ps 68,35-R): Et laudemus et superexaltemus eum in saecula.

⁸Et omnis creatura, quae in caelo est et super terram et quae subtus terram et mare et quae in eo sunt (cfr. Apoc 5,13): Et laudemus et superexaltemus eum in saecula.

⁹Gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto: Et laudemus et superexaltemus eum in saecula.

¹⁰Sicut erat in principio et nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen. Et laudemus et superexaltemus eum in saecula.

¹¹Oratio: Omnipotens sanctissime, altissime et summe Deus, omne bonum, summum bonum, totum bonum, qui solus es bonus (cfr. Lc 18,19), tibi reddamus omnem laudem, omnem gloriam, omnem gratiam, omnem honorem, omnem benedictionem et omnia bona. Fiat. Fiat. Amen.

OFFICIUM PASSIONIS DOMINI [OffPass]

[Introductio]

[Pars I: Pro sacro triduo hebdomadae maioris et feriis per annum]

Ad Completorium
Antiphona: Sancta Maria Virgo
Psalmus [I]

¹Deus vitam meam annuntiavi tibi * posuisti lacrimas meas in conspectu tuo (Ps 55,8b-9).

²Omnes inimici mei adversum me cogitabant mala mihi (Ps 40,8a; R) * et consilium fecerunt in unum (cfr. Ps 70,10c; G).

³Et posuerunt adversum me mala pro vobis * et odium pro dilectione mea (cfr. Ps 108,5).

⁴Pro eo, ut me diligerent, detrahebant mihi * ego autem orabam (Ps 108,4).

⁵Mi pater sancte (Joa 17,11), rex caeli et terrae, ne discesseris a me * quoniam tribulatio proxima est et non est qui adiuvet (Ps 21,12; R).

⁶Convertantur (R) inimici mei retrorsum * in quacumque die invocavero te, ecce cognovi, quoniam Deus meus es (Ps 55,10; cfr. R).

⁷Amici mei et proximi mei adversum me appropinquaverunt et steterunt * et proximi mei a longe steterunt (Ps 37,12; R).

⁸Longe fecisti notos meos a me * posuerunt me abominationem sibi, traditus sum et non egrediebar (Ps 87,9; cfr. R).

⁹Pater sancte (Joa 17,11), ne elongaveris auxilium tuum a me (Ps 21,20) * Deus meus ad auxilium meum respice (cfr. Ps 70,12).

¹⁰Intende in adiutorium meum * Domine Deus salutis meae (Ps 37,23).

Gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto: Sicut erat in principio et nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen.

Antiphona: ¹Sancta Maria virgo, non est tibi similis nata in mundo in mulieribus, ²filia et ancilla altissimi summi Regis Patris caelestis, mater sanctissimi Domini nostri Jesu Christi, sponsa Spiritus Sancti: ³ora pro nobis cum S. Michaele archangelo et omnibus virtutibus caelornm et omnibus sanctis apud tuum sanctissimum dilectum Filium, Dominum et magistrum.- Gloria Patri. Sicut erat.

Oratio: Benedicamus Domino Deo vivo et vero: laudem, gloriam, honorem, benedictionem et omnia bona referamus ei semper. Amen. Amen. Fiat. Fiat.

Ad Matutinum
Antiphona: Sancta Maria Virgo
Psalmus [II]

¹Domine Deus salutis meae * in die clamavi et nocte coram te (Ps 87,2).

²Intret in conspectu tuo oratio mea * inclina aurem tuam ad precem meam (Ps 87,3).

³Intende animae meae et libera eam * propter inimicos meos eripe me (Ps 68,19).

⁴Quoniam tu es, qui abstraxisti (R) me de ventre ' spes mea ab uberibus matris meae * in te proiectus sum ex utero (Ps 21,10).

⁵De ventre matris meae Deus meus es tu * ne discesseris a me (Ps 21,11).

⁶Tu scis improperium meum et confusionem meam * et reverentiam meam (Ps 68,20).

⁷In conspectu tuo sunt omnes, qui tribulant me * improperium exspectavit cor meum et miseriam (Ps 68,21a-b).

⁸Et sustinui, qui simul contristaretur et non fuit * et qui consolaretur et non inveni (Ps 68,21c-d).

⁹Deus, iniqui insurrexerunt in (R) me * et synagoga potentium quaesierunt animam meam et non proposuerunt te in conspectu suo (Ps 85,14).

¹⁰Aestimatus sum cum descendentibus in lacum * factus sum sicut homo sine adiutorio inter mortuos liber (Ps 87,5-6a).

¹¹Tu es sanctissimus pater meus * Rex meus et Deus meus (cfr. Ps 43,5a).

¹²Intende in adiutorium meum * Domine Deus salutis meae (Ps 37,23).

Ad Primam
Antiphona: Sancta Maria Virgo
Psalmus [III]

¹Miserere mei, Deus, miserere mei * quoniam in te confidit anima mea (Ps 56,2a).

²Et in umbra alarum tuarum sperabo * donec transeat iniquitas (Ps 56,2b).

³Clamabo ad sanctissimum patrem meum altissimum * Dominum (R), qui benefecit mihi (cfr. Ps 56,3).

⁴Misit de caelo et liberavit me * dedit in opprobrium conculcantes me (Ps 56,4a-b).

⁵Misit Deus misericordiam suam et veritatem suam * animam meam eripuit (Ps 56,4c-5a; R) de inimicis meis fortissimis et ab his, qui oderunt me, quoniam confortati sunt super me (Ps 17,18).

⁶Laqueum paraverunt pedibus meis * et incurvaverunt animam meam (Ps 56,7a-b).

⁷Foderunt ante faciem meam foveam * et inciderunt in eam (Ps 56,7c-d).

⁸Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum * cantabo et psalmum dicam (Ps 56,8).

⁹Exsurge, gloria mea, exsurge psalterium et cithara * exsurgam diluculo (Ps 56,9).

¹⁰Confitebor tibi in populis, Domine * et psalmum dicam tibi in gentibus (Ps 56,10).

¹¹Quoniam magnificata est usque ad caelos misericordia tua * et usque ad nubes veritas tua (Ps 56,11).

¹²Exaltare super caelos Deus * et super omnem terram gloria tua (Ps 56,12).

Ad Tertiam
Antiphona: Sancta Maria Virgo
Psalmus [IV]

¹Miserere mei, Deus, quoniam conculcavit me homo * tota die impugnans tribulavit me (Ps 55,2).

²Conculcaverunt me inimici mei tota die * quoniam multi bellantes adversum me (Ps 55,3).

³Omnes inimici mei adversum me cogitabant mala mihi * verbum iniquum constituerunt adversum me (Ps 40,8b-9a; cfr. R).

⁴Qui custodiebant animam meam * consilium fecerunt in unum (Ps 70,10b).

⁵Egrediebantur foras * et loquebantur (Ps 40,7; R) in idipsum (Ps 40,8a; G).

⁶Omnes videntes me deriserunt me * locuti sunt labiis et moverunt caput (Ps 21,8).

⁷Ego autem sum vermis et non homo * opprobrium hominum et abiectio plebis (Ps 21,7).

⁸Super omnes inimicos meos factus sum opprobrium vicinis meis valde * et timor notis meis (Ps 30,12a-b).

⁹Pater sancte (Joa 17, 11) ne elongaveris auxilium tuum a me * ad defensionem meam conspice (Ps 21,20).

¹⁰Intende in adiutorium meum * Domine Deus salutis meae (Ps 37,23).

Ad Sextam
Antiphona: Sancta Maria Virgo
Psalmus [V]

¹Voce mea ad Dominum clamavi * voce mea ad Dominum deprecatus sum (Ps 141,2).

²Effundo in conspectu eius orationem meam * et tribulationem meam ante ipsum pronuntio (Ps 141,3).

³In deficiendo ex me spiritum meum * et tu cognovisti semitas meas (Ps 141,4a-b).

⁴In via hac qua ambulabam * absconderunt superbi laqueum mihi (Ps 141,4c-d; cfr. R).

⁵Considerabam ad dexteram et videbam * et non erat qui cognosceret me (Ps 141,5a-b).

⁶Periit fuga a me * et non est, qui requirat animam meam (Ps 141,5c-d).

⁷Quoniam propter te sustinui opprobrium * operuit confusio faciem meam (Ps 68,8).

⁸Extraneus factus sum fratribus meis * et peregrinus filiis matris meae (Ps 68,9).

⁹Pater sancte (Joa 17,11), zelus domus tuae comedit me * et opprobria exprobrantium tibi ceciderunt super me (Ps 68,10).

¹⁰Et adversum me laetati sunt et convenerunt * congregata sunt super me flagella et ignoravi (Ps 34,15).

¹¹Multiplicati sunt super capillos capitis mei * qui oderunt me gratis (Ps 68,5a-b).

¹²Confortati sunt, qui persecuti sunt me inimici mei iniuste * quae non rapui tunc exsolvebam (Ps 68,5c-d).

¹³Surgentes testes iniqui * quae ignorabant interrogabant me (Ps 34,11).

¹⁴Retribuebant mihi mala pro bonis (Ps 34,12a) et detrahebant mihi * quoniam sequebar bonitatem (Ps 37,21).

¹⁵Tu es sanctissimus pater meus * Rex meus et Deus meus (Ps 43,5).

¹⁶Intende in adiutorium meum * Domine Deus salutis meae (Ps 37,23).

Ad Nonam
Antiphona: Sancta Maria Virgo
Psalmus [VI]

¹O vos omnes, qui transitis per viam * attendite et videte, si est dolor sicut dolor meus (Lam 1,12a-b).

²Quoniam circumdederunt me canes multi * concilium malignantium obsedit me (Ps 21,17).

³Ipsi vero consideraverunt et inspexerunt me * diviserunt sibi vestimenta mea et super vestem meam miserunt sortem (Ps 21,18b-19).

⁴Foderunt manus meas et pedes meos * et dinumeraverunt omnia ossa mea (Ps 21,17c-18a; R).

⁵Aperuerunt super me os suum * sicut leo rapiens et rugiens (Ps 21,14).

⁶Sicut aqua effusus sum * et dispersa sunt omnia ossa mea (Ps 21,15a-b).

⁷Et factum est cor meum tamquam cera liquescens * in medio ventris mei (Ps 21,15c; R).

⁸Aruit tamquam testa virtus mea * et lingua mea adhaesit faucibus meis (Ps 21,16a-b).

⁹Et dederunt in escam meam fel * et in siti mea potaverunt me aceto (Ps 68,22).

¹⁰Et in pulverem mortis deduxerunt me (cfr. Ps 21,16c) * et super dolorem vulnerum meorum addiderunt (Ps 68,27b).

¹¹Ego dormivi et resurrexi (Ps 3, 6; R) * et pater meus sanctissimus cum gloria suscepit me (cfr. Ps 72,24c).

¹²Pater sancte (Joa 17,11) tenuisti manum dexteram meam ' et in voluntate tua deduxisti me * et cum gloria assumpsisti me (Ps 72,24; R).

¹³Quid enim mihi est in caelo * et a te quid volui super terram (Ps 72,25).

¹⁴Videte, videte, quoniam ego sum Deus, dicit Dominus * exaltabor in gentibus et exaltabor in terra (cfr. Ps 45,11).

¹⁵Benedictus Dominus Deus Israel (Lc 1,68a), qui redemit animas servorum suorum de proprio sanctissimo sanguine suo * et non derelinquet omnes qui sperant in eo (Ps 33,23; R).

¹⁶Et scimus, quoniam venit * quoniam veniet iustitiam iudicare (cfr. Ps 95,13b; R!).

Ad Vesperam
Antiphona: Sancta Maria Virgo
Psalmus [VII]

¹Omnes gentes plaudite manibus * iubilate Deo in voce exsultationis (Ps 46,2).

²Quoniam Dominus excelsus * terribilis Rex magnus super omnem terram (Ps 46,3).

³Quia sanctissimus Pater de caelo, Rex noster ante saecula * misit dilectum Filium suum de alto et operatus est salutem in medio terrae (Ps 73,12).

⁴Laetentur caeli et exsultet terra ' commoveatur mare et plenitudo eius * gaudebunt campi et omnia, quae in eis sunt (Ps 95,11-12a).

⁵Cantate ei canticum novum * cantate Domino omnis terra (cfr. Ps 95,1).

⁶Quoniam magnus Dominus et laudabilis nimis * terribilis est super omnes deos (Ps 95,4).

⁷Afferte Domino patriae gentium ' afferte Domino gloriam et honorem * afferte Domino gloriam nomini eius (Ps 95,7-8a).

⁸Tollite corpora vestra ' et baiulate sanctam crucem eius * et sequimini usque in finem sanctissima praecepta eius (cfr. Lc 14,27; 1 Petr 2,21).

⁹Commoveatur a facie eius universa terra * dicite in gentibus, quia Dominus regnavit a ligno (Ps 95,9b-10a; G/R).

¹⁰Et ascendit ad caelos et sedet ad dexteram sanctissimi Patris in caelis exaltare super caelos Deus * et super omnem terram gloria tua (Ps 56,12).

¹¹Et scimus quoniam venit * quoniam veniet iustitiam iudicare.

[Pars II: Pro tempore paschali]
In sabbato sancto,
scilicet expleto die sabbati:

Ad Completorium
Antiphona: Sancta Maria Virgo
Psalmus [VIII]

¹Deus in adiutorium meum intende * Domine ad adiuvandum me festina.

²Confundantur et revereantur * qui quaerunt animam meam.

³Avertantur retrorsum et erubescant * qui volunt mihi mala.

⁴Avertantur statim erubescentes * qui dicunt mihi: Euge, euge.

⁵Exsultent et laetentur in te omnes qui quaerunt te * et dicant semper: Magnificetur Dominus: qui diligunt salutare tuum.

⁶Ego vero egenus et pauper sum * Deus, adiuva me.

⁷Adiutor meus et liberator meus es tu * Domine ne moreris (Ps 69,2-6).

Ad Matutinum Dominicae Resurrectionis
Antiphona: Sancta Maria Virgo
Psalmus [IX]

¹Cantate Domino canticum novum * quia mirabilia fecit (Ps 97,1a-b).

²Sacrificavit dilectum Filium suum dextera eius * et brachium sanctum suum (cfr. Ps 97,1c-d).

³Notum fecit Dominus salutare suum * in conspectu gentium revelavit iustitiam suam (Ps 97,2).

⁴In illa die mandavit Dominus misericordiam suam * et nocte canticum eius (cfr. Ps 41,9a-b).

⁵Haec est dies, quam fecit Dominus * exsultemus et laetemur in ea (Ps 117,24).

⁶Benedictus qui venit in nomine Domini * Deus Dominus, et illuxit nobis (Ps 117,26a.27a).

⁷Laetentur caeli et exsultet terra ' commoveatur mare et plenitudo eius * gaudebunt campi et omnia quae in eis sunt (Ps 95,11-12a).

⁸Afferte Domino patriae gentium ' afferte Domino gloriam et honorem * afferte Domino gloriam nomini eius (Ps 95,7-8a).

⁹Regna terrae cantate Deo * psallite Domino (Ps 67,33a).

¹⁰Psallite Deo, qui ascendit super caelum caeli * ad orientem (Ps 67,33b-34a).

¹¹Ecce dabit voci suae vocem virtutis ' date gloriam Deo super Israel * magnificentia eius et virtus eius in nubibus (Ps 67,34b-35).

¹²Mirabilis Deus in sanctis suis * Deus Israel ipse dabit virtutem et fortitudinem plebi suae, benedictus Deus (Ps 67,36). Gloria.

Ad Primam
Antiphona: Sancta Maria Virgo.
Psalmus: Mirerere mei, Deus, miserere mei
ut supra [Ps III]

Ad Tertiam, Sextam et Nonam
dicitur Psalmus: Cantate ut supra [Ps IX]

Ad Vesperam
Psalmus: Omnes gentes ut supra [Ps Vll]

[Pars III: Pro dominicis et principalibus festivitatibus]

Ad Completorium
Antiphona: Sancta Maria Virgo.
Psalmus: Deus in adiutorium
sicut habetur in psalterio [Ps VIII]

Ad Matutinum
Antiphona: Sancta Maria Virgo.
Psalmus: Cantate ut supra [Ps IX]

Ad Primam
Antiphona: Sancta Maria Virgo.
Psalmus: Miserere mei Deus, miserere mei
ut supra [Ps III]

Ad Tertiam
Antiphona: Sancta Maria Virgo.
Psalmus [X]

¹Jubilate Domino omnis terra, ' psalmum dicite nomini eius * date gloriam laudi eius (cfr. Ps 65,1-2).

²Dicite Deo, quam terribilia sunt opera tua, Domine * in multitudine virtutis tuae mentientur tibi inimici tui (Ps 65,3).

³Omnis terra adoret te et psallat tibi * psalmum dicat nomini tuo (Ps 65,4).

⁴Venite, audite et narrabo, omnes qui timetis Deum * quanta fecit animae meae (Ps 65,16).

⁵Ad ipsum ore meo clamavi * et exsultavi sub lingua mea (Ps 65,17; R).

⁶Et exaudivit de templo sancto suo vocem meam * et clamor meus in conspectu eius (Ps 17,7c-d).

⁷Benedicite gentes Dominum nostrum * et auditam facite vocem laudi eius (cfr. 65,8).

⁸Et benedicentur in ipso omnes tribus terrae * omnes gentes magnificabunt eum (Ps 71,17c-d).

⁹Benedictus Dominus Deus Israel * qui facit mirabilia magna solus (Ps 71,18; R).

¹⁰Et benedictum nomen maiestatis eius in aeternum * et replebitur maiestate eius omnis terra, fiat, fiat (Ps 71,19).

Ad Sextam
Antiphona: Sancta Maria Virgo.
Psalmus [XI]

¹Exaudiat te Dominus in die tribulationis * protegat te nomen Dei Jacob (Ps 19,2).

²Mittat tibi auxilium de sancto * et de Sion tueatur te (Ps 19,3).

³Memor sit omnis sacrificii tui * et holocaustum tuum pingue fiat (Ps 19,4).

⁴Tribuat tibi secundum cor tuum * et omne consilium tuum confirmet (Ps 19,5).

⁵Laetabimur in salutari tuo * et in nomine Domini Dei nostri magnificabimur (Ps 19,6; R).

⁶Impleat Dominus omnes petitiones tuas ' nunc cognovi, quoniam (Ps 19,7a-b) misit Dominus Jesum Christum Filium suum * et iudicabit populos in iustitia (Ps 9,9b).

⁷Et factus est Dominus refugium pauperum ' adiutor in opportunitatibus in tribulatione * et sperent in te qui noverunt nomen tuum (Ps 9,10-11a; R).

⁸Benedictus Dominus Deus meus (Ps 143,1b) ' quia factus est susceptor meus et refugium meum * in die tribulationis meae (cfr. Ps 58, 17c-d).

⁹Adiutor meus, tibi psallam ' quia Deus susceptor meus * Deus meus, misericordia mea (Ps 58,18).

Ad Nonam
Antiphona: Sancta Maria Virgo.
Psalmus [XII]

¹In te, Domine, speravi, non confundar in aeternum * in iustitia tua libera me et eripe me (Ps 70,1b-2a).

²Inclina ad me aurem tuam * et salva me (Ps 70,2b).

³Esto mihi in Deum protectorem ' et in locum munitum * ut salvum me facias (Ps 70,3a-b).

⁴Quon